Erken Cumhuriyet Dönemi Kamu İç Borçlanması: Ergani İstikrazı

Erken Cumhuriyet Dönemi’nde sermaye birikiminin yetersizliği ve uluslararası finansal sermaye akışının durması, altyapı yatırımlarının iç kaynaklarla ve kamu borçlanmasıyla finanse edilmesini zorunlu kılmıştır. Ahmet Hamdi Başar ve İsmet İnönü gibi dönemin yönetici ve aydınları tarafından da savunulan bu strateji, sermaye darboğazını aşmanın ve iktisadi kalkınmayı sağlamanın en güvenli yolu olarak görülmüştür. 1920’li yıllarda denk bütçe anlayışı çerçevesinde kısa vadeli ve bütçe olanaklarıyla yürütülen borçlanma uygulamaları, 1930’lu yıllarda yerini uzun vadeli ve spesifik kanunlara dayanan borçlanma politikalarına bırakmıştır. Türkiye kamu borçlanma tarihinde bir milat kabul edilen 1933 tarihli ve 2094 sayılı Kanun ile ihraç edilen Ergani İstikrazı (İkramiyeli Dahili İstikraz), Fevzipaşa-Diyarbakır demiryolu hattının Ergani Bakır Madeni’ne ulaştırılmasını finanse etmek amacıyla hayata geçirilmiştir. 20 yıl vadeli ve 12 milyon lira tutarındaki bu borçlanma tahvilleri; yüksek likiditesi, vergiden muaf tutulması, ikramiyeli yapısı, Merkez Bankası ve bankacılık sistemiyle desteklenmesi sayesinde piyasada geniş rağbet görmüştür. TBMM görüşmelerinde devletin "velayet hakkını istimal etmesi" yani egemenlik yetkisini rızaya dayalı likit bir kaynağa dönüştürmesi şeklinde değerlendirilen Ergani Borçlanması, demiryolu finansmanı yükünü 1930’ların neslinden 20 yıl sonrasına (1950’lere) aktarmıştır. Toplumda devlete olan güveni artıran ve milli sermayenin dolaşımını genişleten bu uygulama, sonraki Sivas-Erzurum hattı borçlanması başta olmak üzere 1930’lu ve 1940’lı yıllardaki birçok kamu borçlanma kanununa temel model oluşturmuştur.

In the Early Republican Era, the insufficiency of capital accumulation and the cessation of international financial capital flows rendered the financing of infrastructure investments through domestic resources and public borrowing necessary. Supported by statesmen and intellectuals of the period such as Ahmet Hamdi Başar and İsmet İnönü, this strategy was viewed as the safest way to overcome the capital bottleneck and achieve economic development. Borrowing practices carried out in the 1920s within the framework of a balanced budget approach through short-term instruments and budgetary means gave way in the 1930s to long-term borrowing policies based on specific laws. Considered a milestone in Turkish public borrowing history, the Ergani Loan (Premium Internal Loan), issued under Law No. 2094 dated 1933, was implemented to finance the extension of the Fevzipaşa-Diyarbakır railway line to the Ergani Copper Mine. These 20-year maturity bonds totaling 12 million liras gained widespread market demand due to their high liquidity, tax exemption, premium feature, and backing by the Central Bank and the banking system. Evaluated during TGNA debates as the state "exercising its right of guardianship"—that is, transforming its sovereign power into a consent-based liquid resource—the Ergani Loan shifted the burden of railway financing from the generation of the 1930s to 20 years later (the 1950s). Enhancing public trust in the state and expanding the circulation of national capital, this practice served as a foundational model for many public borrowing laws in the 1930s and 1940s, primarily the subsequent Sivas-Erzurum line borrowing.