Amerikan Arşiv Belgeleri Işığında MBK-ABD İlişkileri
Özet
Bu çalışma, Dr. Ferit Salim Şanlı tarafından kaleme alınmış olup 1830'da başlayan Türk-Amerikan ilişkilerinin tarihsel gelişimini ve özellikle 27 Mayıs 1960 darbesi sonrasında Millî Birlik Komitesi (MBK) ile ABD arasındaki diplomatik, ekonomik ve stratejik münasebetleri Amerikan arşiv belgeleri ışığında incelemektedir. Osmanlı Dönemi'nden başlayarak Atatürk, İnönü ve Demokrat Parti (DP) evrelerindeki ilişkilerin seyrini özetleyen metin; DP döneminde Kore Savaşı ve NATO üyeliğiyle zirveye ulaşan müttefikliğin, 27 Mayıs darbesi sonrasında da sürdürüldüğünü vurgulamaktadır. Cunta lideri Cemal Gürsel ve Dışişleri Bakanı Selim Sarper, ABD'ye NATO ve CENTO taahhütlerine bağlı kalınacağını bildirerek Batı ittifakındaki konumu korumuş ve SSCB lideri Kruşçev’in tarafsızlık önerisini reddetmiştir. MBK yönetimi ordu içi tasfiyeler (EMİNSU) ve maaş ödemeleri için ABD’den ekonomik yardım talep ederken, ilişkilerde U2 casus uçak olayı ve Jüpiter füzeleri gibi stratejik krizler yaşanmıştır. Ayrıca, MBK içerisindeki radikal ve Batı yanlısı gruplar arasındaki güç mücadelesinin Alparslan Türkeş ile 14 subayın tasfiyesiyle sonuçlandığı arşiv kayıtlarına yansımıştır. ABD yönetimi, Yassıada Yargılamaları sürecinde adil yargılama ve idamların önlenmesi yönünde telkinlerde bulunmuş, fakat ordu içindeki sert tutum nedeniyle Menderes ve arkadaşlarının idam edilmesini engelleyememiştir.
Authored by Dr. Ferit Salim Şanlı, this study examines the historical evolution of Turkish-American relations since 1830, focusing particularly on the diplomatic, economic, and strategic interactions between the National Unity Committee (NUC) and the United States following the May 27, 1960 coup in light of American archival documents. Outlining the trajectory of bilateral relations across the Ottoman era, Atatürk, İnönü, and Democrat Party (DP) periods, the text highlights that the alliance, which peaked during the DP era through the Korean War and NATO accession, was sustained after the May 27 coup. Junta leader Cemal Gürsel and Foreign Minister Selim Sarper reaffirmed their commitment to NATO and CENTO obligations to the US, preserving Turkey's position in the Western bloc and rejecting Soviet leader Khrushchev's proposal for neutrality. While the NUC administration requested economic aid from the US for military purges (EMİNSU) and salary payments, strategic crises such as the U2 incident and Jupiter missiles stood out in bilateral relations. Furthermore, archival records reveal that internal power struggles within the NUC between radical and pro-Western factions culminated in the purge of Alparslan Türkeş and 14 officers. During the Yassıada Trials, the US administration advised ensuring fair trials and avoiding death sentences; however, due to pressures within the Turkish military, it could not prevent the execution of Menderes and his colleagues.
Referanslar
The Foreign Relations of the United States Archives (FRUS)
Foreign Relations of the United States (FRUS), Telegram From the Embassy in Turkey to the Department of State, 28 Mayıs 1960, 1958–1960, Eastern Europe; Finland; Greece; Turkey; Volume X, Part 2, Document 365.
FRUS, Special National Intelligence Estimate, 19 Temmuz 1960, 1958-1960, Eastern Europe; Finland; Greece; Turkey, Document 371.
FRUS, Memorandum of Conversation, 2 Ağustos 1960, 1958-1960, Eastern Europe; Finland; Greece; Turkey, Document 374.
FRUS, Letter From the Ambassador to Turkey (Warren) to the Assistant Secretary of State for Near Eastern and South Asian Affairs (Jones), 11 Ağustos 1960, 1958-1960, Eastern Europe; Finland; Greece; Turkey, Document 376.
FRUS, Memorandum of Conversation 21 Eylül 1960, 1958–1960, Eastern Europe; Finland; Greece; Turkey, Volume X, Part 2 Document 377.
FRUS, Telegram From the Embassy in Turkey to the Department of State, 5 Kasım 1960, 1958-1960, Eastern Europe; Finland; Greece; Turkey, Document 381.
FRUS, Telegram From the Embassy in Turkey to the Department of State, 4 Nisan 1961, 1961-1963, Eastern Europe; Cyprus; Greece; Turkey, Document 360.
FRUS, Telegram From the Embassy in France to the Department of State, 14 Mayıs 1961, 1961-1963, Eastern Europe; Cyprus; Greece; Turkey, Document 364.
FRUS, Telegram From the Embassy in Turkey to the Department of State, 7 Ağustos 1961, Foreign Relations of the United States, 1961–1963, Volume XVI, Eastern Europe; Cyprus; Greece; Turkey, Document 368.
FRUS, Memorandum of Conversation, 2 Eylül 1961, 1958-1960, Eastern Europe; Finland; Greece; Turkey, Document 369.
FRUS, Telegram From the Embassy in Turkey to the Department of State, 15 Eylül 1961, Foreign Relations of the United States, 1961–1963, Volume XVI, Eastern Europe; Cyprus; Greece; Turkey, Document 370.
Armaoğlu, F.( 2018). 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914-1995), 24.Baskı, İstanbul: Kronik Kitap.
Armaoğlu, F. (2019). Türk Amerikan İlişkileri 1919-1997, 2. Baskı, İstanbul: Kronik Kitap.
Armaoğlu, F. (2018). Türk Dış Politikası Tarihi, İstanbul: Kronik Kitap.
Avcıoğlu, D. (2013). Türkiye’nin Düzeni: Dün, Bugün, Yarın, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınları.
Çavdar, T. (2019). Türkiye’nin Demokrasi Tarihi 1950’den Günümüze, 6.Baskı, Ankara: İmge Kitabevi Yayınları.
Gönlübol, M. (1987). Olaylarla Türk Dış Politikası Cilt:1 (1919-1973), 6.Baskı, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
Hale, W. (2003). Türk Dış Politikası 1774-2000, Çev. Petek Demir, İstanbul: Mozaik Yayınları.
Hale, W. (2014). Türkiye’de Ordu ve Siyaset, Çev. Ahmet Fethi, İstanbul: Alfa Yayınları.
Karpat, K. (2010). Türk Demokrasi Tarihi, İstanbul: Timaş Yayınları.
Köse, İ. Türk Amerikan İlişkilerinin Şekillenmesinde Amiral Mark L. Bristol’un Rolü(1919-1927), Atatürk Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara:2006.
Küçük, Y. (2005). Türkiye Üzerine Tezler:2,İstanbul: Tekin Yayınevi.
Oran, B. (2019). Türk Dış Politikası Cilt:1 1919-1980, 15.Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.
Özdağ, Ü. (2004). Menderes Döneminde Ordu-Siyaset İlişkileri ve 27 Mayıs İhtilali, 2.Baskı, İstanbul: Boyut Yayınları.
Sanlı, F. S. (2019). Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi’nden Milliyetçi Hareket Partisi’ne Tarihî Süreç, İdeoloji, Politika (1960-1969), İstanbul: Ötüken Yayınları.
Tuncer, H. (2014). 27 Mayıs’tan 12 Mart’a Türk Dış Politikası, İstanbul: Kaynak Yayınları.
Uslu, N. (2016). Çatlak İttifak 1947’den Günümüze Türk-Amerikan İlişkileri, İstanbul: Nobel Kitap.
Zürcher, E. J.(2017).Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, Çev. Yasemin Saner, 34.Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.
Akça, B.- Kıyanç. S.(Ekim 2018). ‘CIA ve 27 Mayıs 1960 Darbesi’, Tarih Okulu Dergisi, Yıl:11, Sayı:36, s.528-564.
Akçay E. - Özdemir A. (2013). ‘ABD Güvenlik Politikasında Söylem ve Pratik’, Yönetim Bilimleri Dergisi, Cilt 11, Sayı:9, s.7-29.
Armaoğlu F. (2000). ‘Atatürk Döneminde Türk-Amerikan İlişkileri’, Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası -Makaleler-, Yay. Haz. Berna Türkdoğan, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, s.281-297.
Aytepe, O. (Kasım 1999-2003). “Millî Mücadelede Manda Sorunu ve Mustafa Kemal’in Yaklaşımı”, Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 24, s.475-486.
Doğanay, R. (Bahar 2014). “Milli Mücadele ve Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türk-Amerikan İlişkileri (1918-1927)”, Turkish Studies, Vol. 9/4.
Erdem, E. E. (2020). ‘Türkiye-ABD İlişkilerinin Zirve Noktası: Celal Bayar’ın ABD Ziyareti’, Türkiye’nin 1950’li Yılları, Haz. Mete Kaan Kaynar, 2.Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul, s.135-151.
Malkoç E. (2006). ‘Türk Basınında Truman Doktrini ve Türkiye’ye Amerikan Yardımları (1947-1950)’, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, Sayı: 9, s.89-127.
Okur. M. A. - Güç. K. (Ekim 2019). “Amerikan Belgelerinde Alparslan Türkeş: Kurgular ve Gerçekler”, Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, Cilt:1, Sayı:2, s.60-77.
Özcan, G. (2017). ‘Altmışlı Yıllarda Dış Politika’, Türkiye’nin 1960’lı Yılları, Haz. Mete Kaan Kaynar, İletişim Yayınları, İstanbul, s.217-157.
Yavaşça K.(2017). ‘Ada’da Bir Müsamere: Düşükler Yassıada’da,’ Türkiye’nin 1960’lı Yılları, Haz. Mete Kaan Kaynar, İstanbul: İletişim Yayınları, s.117-139.
Düzeyli, O.(2019). Milli Birlik Komitesi Döneminde Türk Dış Politikası, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Türkiye Cumhuriyeti Bilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Dan: Dr. Öğr. Üyesi Arda Baş.
Kıyanç, S. (2018), ABD Arşiv Belgelerine Göre Türkiye’de Askeri Darbeler (1960-1980), Muğla Sıtkı Kocaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, Dan: Prof. Dr. Bayram Akça.
Yüreksiz, I. (2019). The New York Times Gazetesinde Türkiye (1945-1960), Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Dan: Prof. Dr. Hakan Uzun, Ankara.
https://www.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc030/kanuntbmmc030/kanuntbmmc03005253.pdf (Erişim Tarihi: 10 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1958-60v10p2/d365. ( Erişim Tarihi: 11 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1958-60v10p2/d371 (Erişim Tarihi: 11 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1958-60v10p2/d374. (Erişim Tarihi: 12 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1958-60v10p2/d376 ( Erişim Tarihi: 12 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1958-60v10p2/d377 (Erişim Tarihi 13 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v16/d369 (Erişim Tarihi: 13 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1958-60v10p2/d381 (Erişim Tarihi 13 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v16/d360 (Erişim Tarihi: 14 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v16/d364 (Erişim Tarihi: 15 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v16/d368 (Erişim Tarihi: 15 Ekim 2021).
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1961-63v16/d370 (Erişim Tarihi: 15 Ekim 2021)
