Yakın Tarihsel Süreç ve Suriye’nin Türkiye Tavrı
Özet
Bu çalışma, Murat Kütükçü’nün kaleme aldığı metin çerçevesinde Türkiye ile Suriye arasındaki yakın tarihsel ilişkileri, yaşanan krizleri ve Suriye’nin Türkiye’ye yönelik tutumunu ele almaktadır. Yaklaşık 400 yıl Osmanlı hâkimiyetinde kalan ve 1946’da tam bağımsızlığına kavuşan Suriye, jeopolitik konumu nedeniyle Ortadoğu'da stratejik bir merkez olmuştur. İki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler tarihsel süreçte Hatay meselesi, Soğuk Savaş dönemindeki farklı bloklaşmalar, su paylaşımı ve terör konuları ekseninde sürekli gergin bir seyir izlemiştir. Özellikle 1980’lerden itibaren Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında inşa edilen barajlar sebebiyle Fırat ve Dicle sularının kullanımı iki ülke arasında ciddi bir anlaşmazlığa dönüşmüş, Suriye bu durumu bir pazarlık kozu haline getirmek amacıyla ASALA ve PKK gibi terör örgütlerine lojistik, askeri ve barınma desteği sağlamıştır. Abdullah Öcalan’a ev sahipliği yapılması ve terörün bir dış politika baskı unsuru olarak kullanılması, 1998 sonbaharında iki ülkeyi sıcak savaşın eşiğine getirmiştir. Türkiye’nin kararlı askeri ve diplomatik baskıları sonucunda Suriye geri adım atarak Öcalan’ı sınır dışı etmiş ve 20 Ekim 1998’de Adana Mutabakatı’nı imzalamıştır. Bu anlaşmayla Suriye terör desteğini kesmeyi taahhüt etmiş, böylece ikili ilişkilerde yumuşama dönemi başlamıştır.
This study examines the recent historical relations between Turkey and Syria, the crises experienced, and Syria's attitude toward Turkey within the framework of the text authored by Murat Kütükçü. Having remained under Ottoman rule for approximately 400 years and gained full independence in 1946, Syria has become a strategic hub in the Middle East due to its geopolitical position. Diplomatic relations between the two countries historically followed a tense course centered on the Hatay issue, bloc alignments during the Cold War era, water sharing, and terrorism. Particularly from the 1980s onward, the utilization of the Euphrates and Tigris waters became a major dispute due to the dams constructed under the Southeastern Anatolia Project (GAP), and Syria provided logistical, military, and sanctuary support to terrorist organizations such as ASALA and the PKK to leverage this situation as a bargaining tool. Harboring Abdullah Öcalan and utilizing terrorism as a foreign policy pressure tool brought the two countries to the brink of hot war in the autumn of 1998. Following Turkey's decisive military and diplomatic pressure, Syria backed down, expelled Öcalan, and signed the Adana Agreement on October 20, 1998. With this agreement, Syria committed to ending its support for terrorism, thereby initiating a period of détente in bilateral relations.
Referanslar
Aktan, G. (1998). “Suriye’yi Yola Getirmek”, Radikal Gazetesi, 30 Eylül.
Altunışık, M. B. (2002). “Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Suriye’nin Dış Politikası: Değişime Uyum Çabası”, (Mustafa Türkeş ve İlhan Uzgel, Ed.), Türkiye’nin Komşuları, Ankara: İmge Kitabevi.
Armaoğlu, F. (1989). Filistin Meselesi ve Arap-İsrail Savaşları (1948-1988). Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Aykan, M. B. (1999). “The Turkish-Syrian Crisis of October 1998: A Turkish View”, Middle East Policy, 6, (4), 174-191.
Bağcı, H. (1998). “Demokrat Parti’nin Ortadoğu Politikası”. (in Faruk Sönmezoğlu, Ed.) Türk Dış Politikasının Analizi, İkinci Basım, İstanbul: Der Yayınları.
Bağcı, H. (2007). Türk Dış Politikasında 1950’li Yıllar. (3.Baskı). Ankara: ODTÜ Yayıncılık.
Bal İ. & Aytaç Ö. (2001). “Soğuk Savaş Sonrası Yeni Düşman Tanımlamaları Bağlamında Terörizm Sorununun Türk Dış Politikasına Etkileri”. (İdris Bal, Ed.), 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, İstanbul: Alfa Yayınları.
Balbay, M. (2006). Suriye Raporu. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
Başar, C. (1996). The Terrorism Dossier & Syria. Lefkoşa: International Affairs Agency (INAF).
Bila, F. (2004). Satranç Tahtasındaki Yeni Hamleler Hangi PKK. Ankara: Ümit Yayıncılık.
Bulloch, J. & Adel, D. (1994). Su Savaşları; Ortadoğu’da Beklenen Çatışma, İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.
Cabbarlı, H. (2004). “Ortadoğu’da Terör Örgütleri ve Suriye’nin Yaklaşımı (Hizbullah, Hamas, PKK)”. (Türel Yılmaz ve Mehmet Şahin, Ed.), Ortadoğu Siyasetinde Suriye. Ankara: Platin Yayınları.
Ersever, A. C. (1993). Kürtler, PKK ve A.Öcalan. (Genişletilmiş 5. Baskı), Ankara: KIYAP Yayın.
Ferhad, İ. & Gürbey, G. (2000). The Kurdish Conflict in Turkey: obstacles and chances for peace and democracy. New York: St. Martin’s Presss.
Fırat M. & Kürkçüoğlu Ö. (2001) “1980-1990 Arap Ülkeleriyle İlişkiler” Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar. (2), (Baskın Oran, Der.), İstanbul: İletişim Yayınları, 124-149
Gerçek, H. H. (2000). “Bölücü Terör Örgütleri”, Terörle Mücadele Hizmetleri Kurs Notları. Terörle Mücadele Hareket Daire Başkanlığı, EGM, Ankara.
Gönlübol M. & Sar, C. (1996). Olaylarla Türk Dış Politikası 1919-1995. Ankara: Siyasal Kitabevi.
Gündoğdu, S. (2011). Türkiye-Suriye İlişkilerinde Su Sorunu ve Terörizme Etkisi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
Kirişçi, K. (1994). “Huzur mu Huzursuzluk mu: Çekiç Güç ve Türk Dış Politikası”. Türk Dış Politikasının Analizi. (Faruk Sönmezoğlu, Der.), İstanbul: Der Yayınları.
Köni, H. (1994). “Su Sorununun Siyasal Boyutları”. (Neşet Akmandor, Hüseyin Pazarcı ve Hasan Köni, Ed.), Ortadoğu Ülkelerinde Su Sorunu, TESAV Yayınları, Nural Matbaası.
Köylü, M. (2017). Ne Umduk Ne Bulduk Türkiye'nin Suriye Sınavı. İstanbul: Hiperlink Yayınları.
Kurubaş, E. (2004). Kürt Sorunun Uluslararası Boyutu ve Türkiye. (2), Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
Kürkçüoğlu, Ö. (1972). Türkiye’nin Arap Ortadoğusu’na Karşı Politikası (1945-1970). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları No:340, Ankara: Sevinç Matbaası.
Mango, A. (2005). Türkiye’nin Terörle Savaşı. (Orhan Azizoğlu, Çev.), İstanbul: Doğan Kitap.
Olson, R. (1996). "Kürt Sorunu ve Türk Dış Politikası", (Fırat Purtaş, Çev.) Avrasya Dosyası. 3 (2), Yaz.
Olson, R. (1997). “Turkey-Syria Relations Since The Gulf War: Kurds And Water”. Middle East Policy, 2 (5), 168-193.
Olson, R. (2001). Turkey’s Relations with Iran, Syria, Israel and Russia, 1991-2000 The Kurdish and Islamist Questions. California: Mazda Publishers.
Ortadoğu’da Su Sorunu. Bölgesel ve Sınıraşan Sular Daire Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Ankara, Haziran 1996.
Özcan, N. A. (1999). PKK (Kürdistan İşçi Partisi) Tarihi, İdeolojisi ve Yöntemi. Ankara: (ASAM) Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları.
Özdağ, Ü. (2007). Türk Ordusunun PKK Operasyonları: 1984’ten Bu Güne. (5. Baskı), İstanbul: Pegasus Yayınları.
Öztürk, O. M. (1997). Türkiye ve Ortadoğu. Ankara: Gündoğan Yayınları.
Sarı, S. Ö. (2015). Türkiye-Suriye İlişkilerinin Yakın Geçmişi. Yayınlanmamış Yüksek lisans Tezi, Arel Üniversitesi, İstanbul.
Soysal, İ. (1999). “Türk-Arap İlişkileri 1918-1997”, Çağdaş Türk Diplomasisi: 200 Yıllık Süreç. Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Şalvarcı, Y. (2003). Pax Aqualis Türkiye Suriye İsrail İlişkileri Su Sorunu ve Ortadoğu. İstanbul: Zaman Kitap.
Şen, S. (2004). Ortadoğu'da İdeolojik Bunalım, Suriye Baas Partisi ve İdeolojisi. İstanbul: Birey Yayınları.
Yavuz, C. (2005). Geçmişten Geleceğe Suriye - Türkiye İlişkileri. Ankara: (ATO) Ankara Ticaret Odası Yayını.
Yeşilbursa, B. K. (2010). “Demokrat Parti Dönemi Türkiye’nin Ortadoğu Politikası (1950-1960)”, History Studies, Ortadoğu Özel Sayısı (2), 67-98. Doi Number :http://dx.doi.org/10.9737/hist_183
Cumhuriyet Gazetesi. “Suriye Sorunu”. 16 Nisan 1998, 9.
Cumhuriyet Gazetesi. “Şam ile Yeni Başlangıç”. 15 Ocak 2003.
Cumhuriyet Gazetesi. 31 Ekim 1986.
Hürriyet Gazetesi. “Arap Birliği’nden Türkiye-İsrail İşbirliğine kınama”. 17 Eylül 1998.
Hürriyet Gazetesi. “Sabrımız taşıyor”. 2 Ekim 1998.
Hürriyet Gazetesi. “Suriye sınırına yığınak”. 1 Ekim 1998.
Milliyet Gazetesi. “Aman, sağduyu”. 21 Mart 1992, 1.
Milliyet Gazetesi. “Apo bizde yok ki verelim”. 17 Temmuz 1987, 7.
Milliyet Gazetesi. “Sezgin: Bekaa işi halledildi”. 17 Nisan 1992, 12.
Milliyet Gazetesi. “Suriye’den güvence”. 18 Temmuz 1987, 8.
Milliyet Gazetesi. “Şam pişman olur”. 20 Ekim 1998, 14.
