Normal ve Afazik İşlemleme
Özet
Psikodilbilimsel konuşma üretimi modelleri, zihinde dilin hangi kognitif aşamalardan geçtiğini ve buradaki aksaklıkların konuşmayı nasıl etkilediğini araştırarak normal ve afazik işlemleme süreçlerine ışık tutmaktadır. Wells, Freud, Lashley ve Morton gibi dilbilimcilerin katkılarıyla şekillenen bu alanda, sağlıklı ve patolojik dil üretimi arasındaki bağı açıklayan modüler, şeffaflık ve devamlılık hipotezleri geliştirilmiştir. Dil işlemleme modelleri temel olarak bilginin tek yönde ve hızlı aktığı sıralı modeller ile paralel aktivasyona izin veren hiyerarşik interaktif modeller olarak ikiye ayrılır. Afazi tanısında en yaygın kullanılan Logogen Modeli, sözcük anlama, üretimi ve tekrarı süreçlerini segmental, leksikal ve semantik seviyelerde incelerken; Garrett ve Levelt modelleri ise süreci daha geniş boyutta ele alarak cümle ve ifade üretimi üzerindeki hataları fonksiyonel, pozisyonel ya da formulatör seviyelerinde lokalize etmeye çalışmaktadır. Bu model temelli analizler, özellikle afazili bireylerde hasarlı alt modülleri ve bağlantı yollarını tespit ederek semptom bazlı, bilgisayar destekli terapi planlarının ve materyallerinin geliştirilmesinde kritik bir rol oynamaktadır.
Psycholinguistic speech production models shed light on normal and aphasic processing by investigating the cognitive stages language undergoes in the mind and how disruptions affect speech. In this field shaped by linguists like Wells, Freud, Lashley, and Morton, modular, transparency, and continuity hypotheses explaining the link between healthy and pathological language production were developed. Language processing models are mainly divided into sequential models, where information flows unidirectionally and rapidly, and hierarchical interactive models allowing parallel activation. The Logogen Model, most widely used in aphasia diagnosis, examines word comprehension, production, and repetition at segmental, lexical, and semantic levels; meanwhile, Garrett and Levelt models approach the process on a broader scale, localizing errors in sentence and phrase production at functional, positional, or formulator levels. These model-based analyses play a critical role in developing symptom-based, computer-supported therapy plans and materials by identifying damaged sub-modules and pathways in individuals with aphasia.
Referanslar
Altıparmak, A. (2015). Türkçe Konuşmada Akıcısızlık: Psikodilbilimsel Bir İnceleme. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Blanken G. (1998) Anmerkung zur Methodologie der Kognitiven Neuroliguistik. Neurolinguistik,2: 127-147
Blanken G. (1999) Materialien zur neurolinguistischen Aphasiediagnostik. Auditives Sprach verstaendnis: Wortbedeutungen. Hofheim: NAT Verlag;
Blanken G.; Döppler R. Schlenck KJ. (1999) Wortproduktionsprüfüngen. Hofheim: NAT Verlag;
Caplan D. (1987) Neurolinguistic and linguistic aphasiology. Cambridge: CUP
Caplan D. (1992) Language. Structure, processing and disorders. Camridge: MIT Press
Caramazza A. (1984) The logic of neuropsychologic research and the problem of patient classification in aphasia. Brain & Language:21: 9-20.
Cohen, A. (1968). Errors of Speech and Their Implication for Understanding the Strategy of Language Users. Speech Errors as Linguistic Evidence (1973). Editor Victoria A. Fromkin. The Hague & Paris: Mouton(ss.88-92).
Dell GS, Schwartz MF, Martin N. (1997) Lexical Access in aphasic and nonaphasic speakers Phonological Review, 104: 801-83
Djikstra T., de Smedt K. (1996) Computer models in psycholinguistics: An Introductin. London: Taylor & Francis: 3-23.
Freud, S. (1901). The Psychopathology of Everyday Life. Çev. Abraham Arden Brill. London: T. Fisher Unwin.
Garrett MF (1988) Processes in language production. In: Newmeyer Linguistics. The camebridge survey Vol3: psychological and Biological Aspects. Cambridge: CUP 69-96
Grande M., Hussmann K. (2016) Einführung in die Aphasiologie 3. Überarbeitete und erweiterte Auflage. Forum Logopaedie Stuttgart. Thieme Verlag
Hockett, C. F. (1967). Where the Tongue Slips, There Slip I. Speech Errors as Linguistic Evidence (1973). Editor Victoria A. Fromkin. The Hague & Paris: Mouton(ss.93-119).
Howard D. , Franklin S. (1988) Missing the meaning? A cognitive neuropsychological study of processing of words by an aphasic patient. Camebridge. Mass.: MIT Press
LesserR., Milroy L. (1993) Linguistics and Aphasia. Psycholinguistic and Pragmatic Aspects of Intervention. London: Longman
Levelt WMJ (1989) Speaking: From intention to articulation. Cambridge: MIT Press
Levelt WMJ. (1993) The architecture of normal language use. In: Linguistic disorders and pathologies. An İnternational Handbook. Berlin: de Gruyter: 1-15.
Lashley, K. S. (1951). The Problem of Serial Order in Behavior. Hixon Symposium on Cerebral Mechanisms in Behavior. Editor Lloyd A. Jeffress. New York: Wiley (ss.112-136).
Laver, J. D. M. (1969). The Detection and Correction of Slips of the Tongue. Speech Errors as Linguistic Evidence (1973). Editor Victoria A. Fromkin. The Hague & Paris: Mouton (ss.132-143).
Morton, J. (1964). A Model for Continuous Language Behaviour. Language and Speech. 7: 40-70.
Schade U. (1992) Konnektionismus. Zur Modellierung der Sprachproduktion. Opladen. West deutscher Verlag.
Stadie N.; De Bleser R. (2013) LEMO 2.0 Lexikon Modellorientierte Diagnostik für Aphasie, Dyslexie und Dysgraphie. Hofheim: NAT Verlag
Wells, R. (1951). Predicting Slips of the Tongue. Speech Errors as Linguistic Evidence (1973). Editor Victoria A. Fromkin. The Hague & Paris: Mouton (ss.82-87).
