Yanık
Özet
Yanık, derinin ısı, kimyasal, elektrik veya radyasyonla hasar görmesi sonucu oluşan ve sistemik komplikasyonlara yol açabilen ciddi bir travmadır. Yaralanmanın ciddiyeti yanığın derinliği, genişliği ve etkenine göre sınıflandırılmakta; en yaygın görülen termal yanıkların yanı sıra özellikle çocuklarda haşlanmalar ön plana çıkmaktadır. Tedavi süreci hayati fonksiyonların korunmasıyla başlar ve yanığın derecesine göre pansumandan cerrahi müdahaleye kadar geniş bir yelpazeyi kapsar.
Burns are comprehensive trauma events caused by contact with thermal, chemical, electrical, or radioactive agents, potentially leading to serious morbidity by affecting multiple organ systems. The severity is determined by the depth and total surface area of the burn, with classifications ranging from first to fourth degree based on tissue damage. Management prioritizes life-saving interventions and fluid resuscitation, followed by specialized wound care or surgical procedures depending on the injury's severity.
Referanslar
DeSanti L. Pathophysiology and current management of burn injury. Adv Skin Wound Care 2005;18(6):323–332.
Nielson CB, Duethman NC, Howard JM, Moncure M, Wood JG. Burns: Pathophysiology of Systemic Complications and Current Management. J Burn Care Res. 2017;38(1):e469–81.
Sarıtaş A, Çıkman M, Çandar M, Kandiş H, Baltacı D. Kliniğimize Başvuran Adli Nitelikteki Yanık Vakaların Geriye Dönük Analizi 4 Yıllık Tecrübe, Düzce Tıp Dergisi 2011;13(3):29-33.
Şahin İ, Öztürk S. Yanık Travması: Etiyoloji, İnsidans ve Korunma. Türkiye Klinikleri J Plast Surg-Special Topics 2010;2(1):1-7.
Mcphee J, Papadakis MA. (2010) Güncel Tıbbi Tanı ve Tedavi (çeviri ed) Müftüoğlu E, Kadiroğlu AK, Kara İH. 49. baskı, (s.1408-1415). Adana: Nobel kitabevi.
Barillo DJ, Cancio LC, Goodwin CW. Treatment of white phosphorus and other chemical burn injuries at one burn center over a 51-year period. Burns. 2004;30(5):448–52.
Arıcan N, Dokgöz H. Yaralar. Dokgöz H, Adli Tıp&Adli Bilimler. Ankara. Akademisyen Kitabevi, 2019;322-324.
Kahveci R, Yanık Yarası Fizyopatolojisi. Türkiye Klinikleri J Plast Surg-Special Topics 2016;5(2):4-6.
Doğan F, Çoruh A, Kemaloğlu AC, Günay GK. Çocuk Hastalarda Yanık Travması ve Koruyucu Önlemler. Erciyes Tıp Dergisi 2011;33(1):35.
Koyuncuer A. Yanıklı Hastalarda Hastaneye Sevk ya da Hastaneye Yatırma Kriterleri. TTB Sted, 2004;7(13):249-251.
Paulman AA, Harrison JD. Taylor (2011) Aile Hekimliği El Kitabı. (çeviri ed) Başak O, Demirağ SA. 3. baskı. (s. 739-745 ). Ankara: Güneş Tıp Kitapevleri.
Selman Pakoğlu N. Yanıklar ve tedavileri. Ankara, GATA 1998;205-28.
Muthukumar V, Arumugam PK, Narasimhan A, et al. Blood Lactate And Lactate Clearance: Refined Biomarker And Prognostic Marker In Burn Resuscitation. Ann Burns Fire Disasters. 2020;33(4):293-298.
Burn Incidence and Treatment in the United States: 2016 [Internet]. American Burn Association. 2016 (14.02.2022 tarihinde http://ameriburn.org/who-we-are/media/burn-incidence-fact-sheet/ adresinden ulaşılmıştır.)
Robson MC, Smith DJ, Heggers JP. In novations in burn wound management. In: Habal MB, ed. Adv Plast Reconstr Surg Chicago, Year Book 1987;149.
Mındıkoğlu AN. (1993). Yanıklar ve Tedavileri. Plastik ve Rekonstrüktif Cerrahi Dersleri I. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Basımevi ve Film Merkezi.
Sanford AP, Herndon DN. Chemical burns. In Herndon D, editor. Total Burn Care. London: Harcourt Publishers 2002;475-80.
Mozingo DW, Smith AA, McManus WF, Pruitt BA, Mason AD. Chemical burns. J Trauma 1988;28(5):642-7.
Friedstat J, Brown DA, Levi B. Chemical, Electrical, and Radiation Injuries. Clin Plast Surg. 2017;44(3):657-669.
Özsaraç, M. (2016). Acil Tıp Temel Başvuru Kitabı. Başar Cander (Ed.). Birinci Baskı Bölüm 5. (s.2179-2185). İstanbul: İstanbul Tıp Kitabevi.
Yoon J, Kym D, Won JH, et al. Trajectories of longitudinal biomarkers for mortality in severely burned patients. Sci Rep. 2020;10(1):16193.
Lee RC. Electrical and lightning injuries. Acute Care Surg Princ Pract. 2007;(March):161–5.
Rai J, Jeschke MG, Barrow RE, Herndon DN. Electrical injuries: a 30-year review. J Trauma 1999;46(5): 933-6.
Friedstat J, Brown DA, Levi B. Chemical, Electrical, and Radiation Injuries. Clin Plast Surg. 2017;44(3):657-669.
Koltka K. Yanik Yaralanmalari: Yanik Derinligi, Fizyopatolojisi ve Yanik Çeflitleri. J Turk Soc Intens Care. 2011;9(1).
Markovchick VJ. Radiation Injuries. In Marx JA, Hockberger RS, editors. Rosen's Emergency Medicine: Concepts and Clinical Practice. 5th ed. St Louis, Mosby; 2002;1066-74.
Lee JO, Herndon DN. Burns and Radiation Injuries. In Feliciano DV, Kenneth L, Moore EE, editors. Trauma. 6th ed. McGraw- Hill; 2008;1051-66.
Sarı O, Onar T, Aydoğan Ü. Birinci Basamakta Yara ve Yanık Bakımı. Smyrna Tıp Dergisi, 2011;53-58.
Townsend, C.M.Daniel, R.Beauchamp, K.L.Mottoxs Burns. Textbook of Surgery: The Biological Basis of Modern Surgical Practice, 2012;521- 547.
Sterns, E.E. (1989). Thermal injures. Clinical Thinking in Surgery kitabı,1. baskı,( s549-555 ). Prentice-Hall Inc.
Lund CC, Browder NC. The estimation of areas of burns. Surg Gynecol Obstet. 1944;79:8-352.
Özkaya N.K, Alğan S, Akkaya H. Yanıklı Hastanın Değerlendirilmesi ve Tedavi Yaklaşımının Belirlenmesi. Ankara Med J, 2014;14(4):170-175.
Akbaba M, Karabağ G. (2019). Adli Tıpta Yaralar. Saka N.E.(Ed.). Adli Tıp ve Adli Bilimlerde Klinik Uygulamalara Bakış. (s.23-25). Ankara: Akademisyen Kitabevi.
Schwartz L.R, Balakrishnan C, Aksu N.M. (2013).Termal Yanıklar. Tintinalli J.E, Stapczynski J.S, MA O.J, Meckler G.D, Cline D.M, Çete Y ve ark. Tintinalli Acil Tıp. (s. 1374-1386) İstanbul: Nobel Tıp Kitabevi.
Zor F, Ersöz N, Külahçı Y, Kapı E, Bozkurt M. Birinci Basamak Yanık Tedavisinde Altın Standartlar. Dicle Tıp Dergisi, 2009;36(3):219-225.
Kalaycı, G.Yanık.(2002). İst.Üni. Tıp Fak. Temel ve Klinik Bilimler Ders Kitapları, 1.Baskı,( s. 283–296). İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri.
Rakel, R.E.Thermal and Enviromental Injures. Texbook of Family Practice kitabı, 7. baskı s. 223-263, McGrow Hill,1999.
Koltka K. Yanik Yaralanmalari: Yanik Derinligi, Fizyopatolojisi ve Yanik Çeflitleri. J Turk Soc Intens Care. 2011;9(1).
Arıncı A. (200) Yanıklar ve Tedavileri. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Plastik ve Rekonstrüktif Cerrahi Anabilim Dalı. (s. 103-106). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevi.
American Burn Association, ABLS Advisory Committee. Advanced Burn Life Support Course. 2018;2:7-22.
Marc G. Jeschke, Shahriar Shahrokhi, Lars-Peter Kamolz Burn Care and Treatment A Practical Guide. Springer-Verlag Wien. 2013;13-31.
Özgenel GY. Yanık Yarası Fizyopatolojisi Türkiye Klinikleri J Plast Surg Special Topics 2010; 2(1).
Özsaraç, M. (2016). Acil Tıp Temel Başvuru Kitabı. Termal ve İnhalasyon Yanıkları Bölüm 4. Başar Cander (Ed.), (s.2169-2177). İstanbul: İstanbul Tıp Kitabevi.
Bozkurt, M, Tayfur, İ. (2019) Yanık. Ali İhsan Taşçı (Ed.). Semptomlar ve Klinik Durumlar (s.1077-1082). İstanbul: Nobel Tıp Kitapevleri.
Diver AJ. The evolution of burn fluid resuscitation. Int J Surg. 2008;6(4):345–50.
Moss LS. Treatment of the burn patient in primary care. Adv Skin Wound Care 2010; 23(11):517–524.
O Brien SP, Billmire DA. Prevention and management of outpatient pediatric burns. Journal Craniofasc Surg 2008;19(4):1034-1039.
Hussain A, Surgical treatment of acute burns. Wounds UK 2013;9(4):54-9.
T.C. Sağlık Bakanlığı. (2012). Yanık Yaralanmaları Tedavi Algoritması (s. 10-11). ( 14.02.2022 traihinde https://khgmsaglikhizmetleridb.saglik.gov.tr/TR-42844/yanik-tedavi-algoritmasi.html adresinden ulaşılmıştır.)
