Antipsikotikler ve Yan Etkileri
Özet
Ruhsal bozuklukların tedavisinde tarihsel süreçten günümüze farmakoterapinin önemini ele alan bu yazı, özellikle antipsikotik ilaçların sınıflandırılmasını ve bu ajanların yol açtığı yan etki profillerini detaylı bir şekilde incelemektedir. İlk antipsikotik olan klorpromazinden itibaren ilaçlar, kimyasal yapılarına ve klinik özelliklerine göre "tipik (birinci kuşak)" ve "atipik (ikinci kuşak)" olarak iki ana gruba ayrılmaktadır. Tipik antipsikotikler dopamin D2 reseptör blokajı üzerinden etki gösterirken, şizofreninin pozitif belirtilerinde başarılıdır ancak ekstrapiramidal sistem (EPS) yan etkilerine yol açma riskleri oldukça yüksektir. Atipik antipsikotikler ise genellikle serotonin-dopamin antagonizması sergileyerek daha az EPS riski taşımakta, negatif ve bilişsel semptomlar üzerinde daha etkin sonuçlar vermektedir. Bununla birlikte, antipsikotik kullanımı distoni, akatizi, tardiv diskinezi, psödoparkinsonizm ve ölümcül olabilen Nöroleptik Malign Sendrom gibi nöropsikiyatrik yan etkilerin yanı sıra; ortostatik hipotansiyon ve QTc uzaması gibi kardiyovasküler sorunlara da zemin hazırlayabilmektedir. Ayrıca, özellikle klozapin ve olanzapin gibi ajanların obezite, kan şekeri artışı ve dislipidemi ile karakterize olan metabolik sendroma, insülin direncine ve hiperprolaktinemiye yol açma riski yüksektir. Sonuç olarak, antipsikotikler kronik psikotik ve duygudurum bozukluklarının tedavisinde hayati bir öneme sahip olsalar da, klinisyenlerin hastaya özgü risk analizleri yaparak etki ve ölümcül olabilecek yan etki dengesini yakından takip etmesi gerekmektedir.
Discussing the importance of pharmacotherapy from a historical perspective to the present in the treatment of mental disorders, this text examines the classification of antipsychotic drugs and the side effect profiles caused by these agents in detail. Starting from chlorpromazine, the first antipsychotic, drugs are divided into two main groups as "typical (first-generation)" and "atypical (second-generation)" based on their chemical structures and clinical properties. While typical antipsychotics act through dopamine D2 receptor blockade and are successful in positive symptoms of schizophrenia, their risk of causing extrapyramidal system (EPS) side effects is considerably high. Atypical antipsychotics generally exhibit serotonin-dopamine antagonism, carrying less risk of EPS and providing more effective results on negative and cognitive symptoms. However, the use of antipsychotics can pave the way for neuropsychiatric side effects such as dystonia, akathisia, tardive dyskinesia, pseudoparkinsonism, and the potentially fatal Neuroleptic Malignant Syndrome, as well as cardiovascular problems like orthostatic hypotension and QTc prolongation. Furthermore, agents such as clozapine and olanzapine carry a high risk of inducing hyperprolactinemia and metabolic syndrome, which is characterized by obesity, increased blood sugar, and dyslipidemia. Consequently, although antipsychotics are of vital importance in managing chronic psychotic and mood disorders, clinicians must closely monitor the balance between efficacy and potentially fatal side effects by conducting patient-specific risk analyses.
Referanslar
Köknel, Ö. (2002). Modern Psikofarmakolojinin Ellinci Yılında Türkiye’de ve Dünyada Psikofarmakoloji ve Psikofarmakolojik araştırmalarınTarihçesi. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 12, 201-210.)
Kaplan HI, Sadock BJ. Comprehensive Textbook of Psychiatry, 2nd edition. Wilkins, Baltimore, 1975)
Bernstein JG. Handbook of Drug Therapy in Psychiatry Mosby Library, St Louis, 1995.
Gülseren, L. 2010. Klasik antipsikotikler. Nevzat Yüksel (Ed.) temel Psikofarmakoloji (S.789-804) Ankara: Türkiye Psikiyatri Derneği.
Stahl, S. M. (2012). Stahl’ın Temel Psikofarmakolojisi (Çev. Ed. İT Uzbay). İstanbul Tıp Kitabevi, İstanbul,129-236
Kapur, S., Zipursky, R., Jones, C., Remington, G., & Houle, S. (2000). Relationship between dopamine D2 occupancy, clinical response, and side effects: a double-blind PET study of first-episode schizophrenia. American Journal of Psychiatry, 157(4), 514-520
Saka MC. (2018) Şizofrenide ilaç tedavileri. Şizofreni ve diğer psikotik bozukluklar içinde (s.389-390) Ankara: Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınları
Yağcıolğlu Anıl E. 2010. Klasik antipsikotikler. Nevzat Yüksel (Ed.) temel psikofarmakoloji içinde (S.771-772) Ankara: Türkiye Psikiyatri Derneği
Meltzer HY (2000) Antipsychotic and anticholinercig drugs. Gelder MG, Lopez JJ, Andreasen N (ed) inNew Oxford Text Book of Psychiatry.London
Haddad PM, & Correll CU. The acute efficacy of antipsychotics in schizophrenia: a review of recent meta-analyses. Therapeutic advances in psychopharmacology,2018; 8(11), 303-318.
Marder SR, Van Putten T. Antipsychotic Medications. In: Schatzberg AF, Nemeroff CB eds.Textbook of Psychopharmacology. American Psychiatric Press, Washington, 1995: 247-261.)
Öztürk, M. O., & Uluşahin, A. (2015). Ruh sağlığı ve bozuklukları. (S:644-669) Nobel Tıp Kitabevleri.Ankara
Marder SR,Kammen DP. (2005) dopamine receptor antagonists. (Typical antipsychotics). Comprehensive Textbook of Psychiatry,8. Baskı,cilt 2,Kaplan HI,Sadock BJ (ed) (s: 2817-2838) Lippincott Williams&Wilkins, Philadelphia
Çetin, M. (2015). Şizofreni Tedavisi: Geçmişi, Bugünü ve Geleceği. Bulletin of Clinical Psychopharmacology, 25(2), 95-9.
Abi-Dargham A, Laruelle M (2005) Mechanisms of action of second generation antipsychotic drugs in schizophrenia: insights from brain imaging studies. Eur Psychiatry, 20:15-27
Çetin, M., & Turgay, A. (2002). Modern Psikofarmakolojinin Ellinci Yılında Klorpromazinden Günümüze Antipsikotik Tedavinin Dünü Bugünü. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 12, 211-226
Soygür H. Aripiprazol’ün farmakodinamik ve farmakokinetik özellikleri. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni 2008; 18( 1):1-6
Monkul, E. S., & Akdede, B. B. (2005). Yeni Kuşak Antipsikotiklerden Aripiprazol: Bir Gözden Geçirme. Klinik Psikofarmakoloji Bulteni, 15(4).
Bolonna AA, Kerwin RW. Partial agonism and schizophrenia. Br J Psychiatry 2005; 186: 7-10
Ebrinç, S., Başoğlu, C., Çetin, M., Filiz, M., & Şendoğan, N. (2002). Şizofrenili hastalarda haloperidol ve risperidon'un klinik etki ve yan etkileri. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 12(1), 6-13.
Gury C, Canceil O, Iaria P. Antipsychotic drugs and cardiovascular safety: current studies ofprolonged QT interval and risk of ventricular arrhytmia. Encephale 2000; 26:62-72.
Kayahan B, Veznedaroğlu B. Şizofrenide depresif belirtilerin önemi ve psikofarmakolojik sağaltımı. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni 2006; 16:52-62
Lieberman JA, Safferman AZ, Pollack S, Szymanski S, Johns C, Hovvard A, Kronig M, Booksteln P, Kane JM. Clinical effects of clozapine in chronic schizophrenia: Response to treatment and predictors of outcome. Am. J. Psychiatry 1994; 151:1744-1752.
Uzun Ö. Klozapinin nadir görülen ciddi yan etkileri. Klinik Psikiyatri Dergisi,2020;23(4).
Copolov DL, Bell WR, Benson WJ, Keks NA, Strazzeri DC, Johnson GF. Clozapine treatment in Australia: a review of haematological monitoring. Med J Aust 1998; 168: 495-497.
Wong J, Delva N. Clozapine-induced seizures: Recognition and treatment. Can J Psychiatry 2007; 52: 457-463.
Haas SJ, Hill R, Krum H, Liew D, Tonkin A, Demos L, Stephan K, McNeil J. Clozapine-associated myocarditis: a review of 116 cases of suspected myocarditis associated with the use of clozapine in Australia during 1993-2003. Drug Saf 2007; 30: 47-5
Özdemir C, & Eryılmaz, M. Geç distoni, geç diskinezi ve tedavi yaklaşımları. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 199
Taylor, D., Paton, C., & Kapur, S. (2012). The Maudsley Prescribing Guidelines in Psychiatry.11.ed. Wiley-Blackwell: London.
Kumar, R., & Sachdev, P. S. (2009). Akathisia and second-generation antipsychotic drugs. Current opinion in psychiatry, 22(3), 293-299.
Baskak B, Yolaç Yarpuz, A., Devrimci Özgüven H, & Atbaşoğlu C. Antipsikotik Kullanan Hastalarda Akatizinin Psikiyatrik Belirtiler, İntihar Eğilimi ve Diğer Hareket Bozuklukları ile İlişkisi. Archives of Neuropsychiatry/Noropsikiatri Arsivi,2010; 47(4).
Demirkol ME, Şenbayram Ş, Doğangüneş G, Tamam L. Tardiv diskinezi ve tedavi yaklaşımları. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. 2018;10(2):239–254.
Şahpolat M, Kavakçı Ö, Kuğu N. Paliperidon Kullanımına Bağlı Gelişen Parkinsonizm Olgusu. Klinik Psikiyatri Dergisi, 2013;16(3):181-184.
González-Blanco L, García-Prada H, Santamarina S, Jiménez-Treviño L, Bobes J. Recurrence of neuroleptic malignant syndrome. Actas Esp Psiquiatr 2013; 41:314-8
Bülbül NG, Seçil Y, Beckmann Y, İncesu TK, Akhan G. Nörolojik Yoğun Bakım İzlemi Gerektiren Nöroleptik Malign Sendrom: Dokuz Olgu ile Gözden Geçirme. Journal of the Turkish Society of Intensive Care/Türk Yogun Bakim Dernegi Dergisi, 2014;12(3).
Silvestri RC, Bromfield EB, Khoshbin S (1998) Clozapineinduced seizures and EEG abnormalities in ambulatory psychiatric patients. Ann Pharmacother, 32:1147-1151
Yung, A. R. et al. Validation of ‘‘prodromal’’ criteria to detect individuals at ultra high risk of psychosis: 2 year follow-up. Schizophr. Res. 2008;105: 10–17.
Tuğlular I. (1999). “Atipik Antipsikotik” Kavramı ve Şizofreninin İlaçla Tedavisinde Yeni Ufuklar. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 9(1).
Monti, J. M., & Monti, D. (2004). Sleep in schizophrenia patients and the effects of antipsychotic drugs. Sleep medicine reviews, 8(2), 133-148
Nasrallah HA, Smeltzer DJ. Contemporary diagnosis and management of the patient with schizophrenia.Handbooks in Health Care Co, Newtown, Pennsylvania, 2002
Anıl Yağcıoğlu, A. E., & Ertuğrul, A. (2011). Antipsikotik ilaçların kardiyovasküler yan etkileri. Psikiyatride Güncel, 1, 251-65.
Inder, W. J., & Castle, D. (2011). Antipsychotic-induced hyperprolactinaemia. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 45(10), 830-837
Yüksel, Nevzat, and Aslıhan Sayın. "Antipsikotiklere bağlı metabolik yan etkiler." Klinik Psikiyatri Dergisi 9.1 (2006): 5-16.
Almeras N, Despres JP, Villeneuve J, Demers MF, Roy MA, Cadrin C et al. (2004) Development of atherogenic metabolic risk factor profile associated with the use of atypical antipsychotics. J Clin Psychiatry, 65:557-564
Demirel, A., Demirel, Ö., & Uğur, M. (2015). Atipik antipsikotiklere bağlı metabolik sendrom. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 7(1), 81-97.
Ford ES, Giles WH, Dietz WH (2002) Prevalence of metabolic syndrome among US adults: findings from the third National Health and Nutrition Examination Survey. JAMA, 287:356-359.
Knegtering, H., Van Der Moolen, A. E. G. M., Castelein, S., Kluiter, H., & Van Den Bosch, R. J. (2003). What are the effects of antipsychotics on sexual dysfunctions and endocrine functioning. Psychoneuroendocrinology, 28, 109-123.)
