Opioid ile İlişkili Bozukluklar
Özet
Opioid ilişkili bozukluklar, hem doğal haşhaş bitkisinden elde edilen hem de sentetik olarak üretilen bileşikleri kapsayan, biyolojik, çevresel ve sosyokültürel faktörlerin etkileşimiyle gelişen kronik bir halk sağlığı problemidir. Tarihsel kökeni Sümerlere kadar uzanan bu maddeler arasında morfin, kodein, eroin ve fentanil yer almakta olup, en sık kullanım bozukluğuna yol açan türev eroindir. Opioidler merkezi sinir sistemi, spinal kord ve sindirim sistemindeki reseptörler aracılığıyla etki gösterir; özellikle mü (µ) reseptör agonist etkileri bağımlılık, analjezi, öfori ve solunum depresyonu gibi fizyolojik tablolarla doğrudan ilişkilidir. Dünya genelinde yaygın olan bu bozukluk, depresyon ve kişilik bozuklukları gibi psikiyatrik ek tanıların yanı sıra enfeksiyon hastalıkları gibi ciddi fiziksel komplikasyonları ve yüksek intihar riskini beraberinde getirir. Teşhis sürecinde detaylı anamnez, fiziksel/ruhsal muayene ve idrar toksikolojisi testleri kritik rol oynar. Akut doz aşımı tedavisi hava yolu desteği ve nalokson gibi opioid antagonistleri ile acil müdahale gerektirirken, yoksunluk ve arındırma süreçlerinde klonidin gibi semptomatik ajanlar ile buprenorfin, metadon ve naltrekson gibi farmakolojik stratejilerden faydalanılır. Biyopsikososyal doğası gereği, uzun vadeli iyileşme sağlamak ve nüksleri önlemek adına farmakoterapiye mutlaka bilişsel davranışçı terapiler, sosyal destek mekanizmaları ve zarar azaltma yöntemleri gibi psikososyal müdahaleler eşlik etmelidir.
Opioid-related disorders encompass compounds derived from both the natural poppy plant and synthetic production, manifesting as a chronic public health problem that develops through the complex interaction of biological, environmental, and sociocultural factors. These substances, whose historical roots extend back to the Sumerians, include morphine, codeine, heroin, and fentanyl, with heroin being the most common derivative leading to use disorder. Opioids exert their effects through receptors located in the central nervous system, spinal cord, and digestive tract; specifically, their mu (μ) receptor agonist effects are directly linked to physiological manifestations such as addiction, analgesia, euphoria, and respiratory depression. Prevalent worldwide, this disorder brings along co-occurring psychiatric conditions like depression and personality disorders, severe physical complications including infectious diseases, and a significantly high risk of suicide. In the diagnostic phase, a detailed clinical history, physical/mental status examinations, and urine toxicology screenings play a critical role. While acute overdose management requires immediate intervention with airway maintenance and opioid antagonists like naloxone, withdrawal and detoxification processes utilize symptomatic agents such as clonidine alongside pharmacological strategies including buprenorphine, methadone, and naltrexone. Due to the biopsychosocial nature of the disorder, pharmacotherapy must strictly be accompanied by psychosocial interventions, such as cognitive-behavioral therapies, social support networks, and harm reduction methods, to sustain long-term recovery and prevent relapse.
Referanslar
Luo SX, Bisaga A. Opioid Use and Related Disorders: From Neuroscience to Treatment. In: Sadock BJ, Sadock VA, Ruiz P (eds.) Kaplan & Sadock’s Comprehensive Textbook of Psychiatry. 10th ed. China: Wolters Kluwer; 2017. p. 1353-1374.
Dilbaz N. Opiat Bağımlılığı. Madde Bağımlılığı Tanı ve Tedavi Kılavuzu El Kitabı içinde. Ankara: Pozitif Matbaa; 2011. p. 63-104.
Ceylan ME, Türkcan A. Araştırma ve Klinik Uygulamalarda Biyolojik Psikiyatri 2. Cilt, 1. Kitap: Alkol ve Madde Kullanım Bozuklukları. (Genişletilmiş 2. Baskı). İstanbul: 2003. 4. Aldemir E. Opioidler. Karamustafalıoğlu KO (ed.), Temel ve Klinik Psikiyatri içinde. Ankara: Güneş Tıp Kitabevleri Ltd. Şti; 2018. p. 623-630.
Duarte DF. Opium and opioids: a brief history. Revista brasileira de anestesiologia.2005;55(1): 135-146.
Stoicea N, Costa A, Periel L, et al. Current perspectives on the opioid crisis in the US healthcare system: A comprehensive literature review. Medicine (Baltimore). 2019;98(20): e15425. doi:10.1097/MD.0000000000015425.
Zöllner C, Stein C. Opioids. In: Stein C. (eds.) Analgesia. Handbook of Experimental Pharmacology, vol 177. Berlin: Springer-Verlag; 2006. p.31-63.
Ögel K. Sigara, Alkol ve Madde Kullanım bozuklukları: Tanı, Tedavi ve Önleme. İstanbul: Yeniden Yayınları; 2010.
Krishnamurti C, Rao SC. The isolation of morphine by Serturner. Indian J Anaesth. 2016 Nov;60(11):861-862.
Wittwer E, Kern SE. Role of morphine's metabolites in analgesia: concepts and controversies. AAPS J. 2006 May 26;8(2):E348-52. doi: 10.1007/BF02854905.
Pacifici GM. Metabolism and pharmacokinetics of morphine in neonates: A review. Clinics (Sao Paulo). 2016 Aug;71(8):474-80.
Pratiwi R, Noviana E, Fauziati R, et al. A Review of Analytical Methods for Codeine Determination. Molecules. 2021 Feb 4;26(4):800. doi: 10.3390/molecules26040800.
Wong SSC, Cheung CW. Analgesic Efficacy and Adverse Effects of Meperidine in Managing Postoperative or Labor Pain: A Narrative Review of Randomized Controlled Trials. Pain physician. 2020:23(2) 175-201.
Özer Ü, Sever A, Çetin T, Evren C. Meperidin Bağımlılığı ve Kronik Ağrı Birlikteliğinde Venlafaksin Tedavisi: Bir Olgu Sunumu. Düşünen Adam Psikiyatri ve Nörolojik Bilimler Dergisi. 2010;23(1):69-72.
Sarısoy G, Korkmaz IZ, Özturan DD, et al. Bir kanser hastasında deri bandı kullanımıyla oluşan fentanil bağımlılığı: Olgu sunumu. Düşünen Adam The Journal of Psychiatry and Neurological Science, 2013;26(3):307-311.
Keskinbora K, Aydınlı I. Atipik opioid analjezik: Tramadol. Ağrı. 2006;18(1): 5-19.
Ögel K. Alkol, Madde, Tütün Kullanım Bozukluklarında İlaç Tedavisi. Yüksel N (ed.), Temel Psikofarmakoloji 1. Baskı içinde. Ankara: Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınları; 2010. p.986-1002.
Paul AK, Smith CM, Rahmatullah M, at al. Opioid Analgesia and Opioid-Induced Adverse Effects: A Review. Pharmaceuticals (Basel). 2021 Oct: 27;14(11):1091. doi: 10.3390/ph14111091.
GBD 2016 Alcohol and Drug Use Collaborators. The global burden of disease attributable to alcohol and drug use in 195 countries and territories, 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016. Lancet Psychiatry. 2018 Dec;5(12):987-1012. doi: 10.1016/S2215-0366(18)30337-7.
UNODC, World Drug Report 2022. United Nations publication; 2022. (24/07/2022 tarihinde https://www.unodc.org/res/wdr2022/MS/WDR22_Booklet_3.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Substance Abuse and Mental Health Services Administration (2021). Key substance use and mental health indicators in the United States: Results from the 2020 National Survey on Drug Use and Health. HHS Publication No. PEP21-07-01-003, NSDUH Series H-56. Rockville, MD: Center for Behavioral Health Statistics and Quality, Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (22/07/2022 tarihinde https://www.samhsa.gov/data/sites/default/files/reports/rpt35325/NSDUHFFRPDFWHTMLFiles2020/2020NSDUHFFR1PDFW102121.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Avrupa Uyuşturucu ve Uyuşturucu Bağımlılığını İzleme Merkezi (2020), Avrupa Uyuşturucu Raporu 2020: Temel Sorunlar Özeti, Avrupa Birliği Resmi Yayın Ofisi, Lüksemburg. (24/07/2022 tarihinde https://www.emcdda.europa.eu/system/files/publications/13238/TD0420439TRN.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Dydyk AM, Jain NK, Gupta M. Opioid Use Disorder. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; January 28, 2022.
Yüksel N. Psikofarmakoloji. İstanbul: Ada Basın Yayın Ltd. Şti.; 2016.
Uhl GR, Koob GF, Cable J. The neurobiology of addiction. Ann N Y Acad Sci. 2019;1451(1):5-28. doi:10.1111/nyas.13989.
Evren C. Alkol ve Madde Kullanım Bozukluklarında Farmakoterapi. İstanbul: Yerküre Tanıtım ve Yayıncılık Hizmetleri A.Ş.;2012.
Sadock BJ, Sadock VA, Ruiz P (eds.), Kaplan&Sadock Psikiyatri Davranış Bilimleri/Klinik Psikiyatri, 11. Baskı. (Ali Bozkurt, Çev. Ed.). Ankara: Güneş Tıp Kitabevleri; 2016.
Uluğ B, Öztürk MO. Psikoaktif Madde Kullanımına Bağlı Ruhsal Bozukluklar. Öztürk MO, Uluşahin NA (Ed.). Ruh Sağlığı ve Bozuklukları 14. Baskı içinde. Ankara: Bayt Ltd.Şti.; 2016. p. 511-554.
Köroğlu E. Klinik Psikiyatri. Ankara: HYB Basım Yayın; 2012.
American Psychiatric Association: Desk Reference to the Diagnostic Criteria From DSM-5. Arlington, VA, American Psychiatric Association, 2013.
Dilbaz N. Opioid İntoksikasyonu ve Yoksunluğu Tedavisi. Evren C, Ögel K, Uluğ B (Ed.). Alkol Madde Bağımlılığı Tanı ve Tedavi El Kitabı 1. Baskı içinde. Ankara: Türkiye Psikiyatri Derneği Yayınları; 2012. p. 91-107.
Karadağ F. Madde kullanım bozukluklarında ektanı. Psikiyatride Güncel. 2011; 2(1): 171-187.
Yargıç İ, Vardar E. Alkol ve madde kullanım bozukluklarında komorbidite. Psikiyatride Güncel. 2014; 2(4): 140-150.
Geniş B, Coşar B, Arıkan Z. Yataklı Serviste Tedavi Edilen Opiyat Bağımlılarında Psikiyatrik Eştanı, Hastanede Kalış Süreleri ve Geri Kabul Oranları. J Acad Res Med. 2021;11(1):24-31.
Rizk MM, Herzog S, Dugad S, et al. Suicide Risk and Addiction: The Impact of Alcohol and Opioid Use Disorders. Curr Addict Rep. 2021;8(2):194-207. doi: 10.1007/s40429-021-00361-z
Karacalar S, Turgut N, Tekin EA. Madde Bağımlısı Hastalarda Anestezi Uygulamaları ve Yoğun Bakımda Karşılaşılan Problemler. Okmeydanı Tıp Dergisi. 2014;30(Ek sayı 2):134-142.
Kırlı U, Nart O. Opioid kullanım bozukluğu sürdürüm tedavisinde naltrekson implant ile oral buprenorfin-nalokson kullanan hastaların tedaviyi yarıda bırakma risklerinin karşılaştırılması. Klinik Psikiyatri Dergisi. 2021;24:342-349.
Shulman M, Wai JM, Nunes EV. Buprenorphine Treatment for Opioid Use Disorder: An Overview. CNS Drugs. 2019 Jun;33(6):567-580. doi: 10.1007/s40263-019-00637-z.
Evren C. Opioid Kullanım Bozukluğunda Tanı ve Tedavi. Evren C (Ed.). Alkol ve Madde Kullanım Bozuklukları Temel Kılavuzu içinde. İstanbul: Yerküre Tanıtım ve Yayıncılık; 2020. p.83-174.
