Diğer Bir Madde ile İlişkili Bozukluklar
Özet
DSM-5'te "Diğer ya da Bilinmeyen Bir Madde ile İlişkili Bozukluklar" alt başlığı, kullanılan maddenin belirlenemediği veya standart sınıflara girmediği durumları kapsar. Bu kapsamda eğlence amaçlı kullanımı artan nitröz oksit (gülme gazı), solunduğunda öfori ve analjezi sağlasa da asfiksi, B12 eksikliği ve ciddi nörolojik hasarlara yol açabilir. Kullanıcılar arasında "poppers" olarak bilinen nitrit inhalanlar ise cinsel isteği artırma ve öfori amacıyla kullanılırken fatal methemoglobinemi ve HIV riskini artırma gibi tehlikeler barındırır. Tıbbi tedavi amaçlı reçeteli veya reçetesiz satılan bazı ilaçlar da öfori sağlamak ya da self-medikasyon amacıyla kötüye kullanılmaktadır. Birinci kuşak antihistaminiklerden dimenhidrinat, difenhidramin ve prometazin, yüksek dozlarda sedasyon veya enerji artışı sağlarken deliryum, nöbet ve solunum yetmezliğine neden olabilir. Antikolinerjikler, dopaminerjik etkileri nedeniyle suistimal edilir ve hayati tehlike arz eden antikolinerjik toksik sendroma yol açabilir. Epilepsi ve ağrı tedavisinde kullanılan gabapentinoidler (pregabalin, gabapentin), yüksek dozda dopaminerjik ödül sistemini etkileyerek öfori ve gevşeme yaratır; opioidlerle alındığında ise ölümcüldür. Son olarak uyanıklığı artıran modafinil ile dekonjestan psödoefedrin, yüksek dozlarda görsel-işitsel halüsinasyonlar, psikotik semptomlar ve motor bozukluklar sergileyen kötüye kullanım potansiyeline sahiptir. Özgül tedavi kılavuzları bulunmayan bu maddelerin bağımlılık süreçlerinde genel tedavi prensipleri ve kademeli doz azaltımı uygulanır.
The subheading "Other or Unknown Substance-Related Disorders" in DSM-5 covers cases where the substance used cannot be identified or does not fit into standard classes. In this context, nitrous oxide (laughing gas), whose recreational use is increasing, provides euphoria and analgesia when inhaled but can cause asphyxiation, B12 deficiency, and severe neurological damage. Nitrite inhalants, known as "poppers" among users, are utilized for enhancing sexual desire and euphoria, yet they carry hazards such as fatal methemoglobinemia and an increased risk of HIV. Certain prescription or over-the-counter medications intended for medical treatment are also abused to achieve euphoria or for self-medication purposes. First-generation antihistamines like dimenhydrinate, diphenhydramine, and promethazine offer sedation or increased energy at high doses but can lead to delirium, seizures, and respiratory failure. Anticholinergics are abused due to their dopaminergic effects and can trigger life-threatening anticholinergic toxic syndrome. Gabapentinoids (pregabalin, gabapentin), used in epilepsy and pain management, affect the dopaminergic reward system at high doses to produce euphoria and relaxation, becoming fatal when combined with opioids. Lastly, modafinil, which enhances alertness, and the decongestant pseudoephedrine possess abuse potential, manifesting visual-auditory hallucinations, psychotic symptoms, and motor disorders at high doses. General treatment principles and gradual dose reduction are applied for these substances lacking specific guidelines.
Referanslar
American Psychiatric Association: Desk Reference to the Diagnostic Criteria From DSM-5. Arlington, VA, American Psychiatric Association, 2013.
Sadock BJ, Sadock VA, Ruiz P (eds.), Kaplan&Sadock Psikiyatri Davranış Bilimleri/Klinik Psikiyatri, 11. Baskı. (Ali Bozkurt, Çev. Ed.). Ankara: Güneş Tıp Kitabevleri; 2016.
Garakani A, Jaffe RJ, Savla D, et al. Neurologic, psychiatric, and other medical manifestations of nitrous oxide abuse: A systematic review of the case literature. Am J Addict. 2016 Aug;25(5):358-69. doi: 10.1111/ajad.12372.
van Amsterdam J, Nabben T, van den Brink W. Recreational nitrous oxide use: Prevalence and risks. Regul Toxicol Pharmacol. 2015 Dec;73(3):790-6. doi: 10.1016/j.yrtph.2015.10.017.
Işık E, Işık U. Alkol-Madde Bağımlılığı Nörobiyolojisi, Kliniği, Tedavi ve Psikofarmakolojisi, 1. Baskı. İstanbul: Sigma Publishing; 2016.
Howard MO, Bowen SE, Garland EL. Inhalant Related Disorders: From Neuroscience to Treatment. In: Sadock BJ, Sadock VA, Ruiz P (eds.) Kaplan & Sadock’s Comprehensive Textbook of Psychiatry. 10th ed. China: Wolters Kluwer; 2017. p. 1310-1347.
Xiang Y, Li L, Ma X, et al. Recreational Nitrous Oxide Abuse: Prevalence, Neurotoxicity, and Treatment. Neurotox Res. 2021 Jun;39(3):975-985. doi: 10.1007/s12640-021-00352-y
Kaar SJ, Ferris J, Waldron J, et al. Up: The rise of nitrous oxide abuse. An international survey of contemporary nitrous oxide use. J Psychopharmacol. 2016 Apr;30(4):395-401. doi: 10.1177/0269881116632375.
Le A, Yockey A, Palamar JJ. Use of "Poppers" among Adults in the United States, 2015-2017. J Psychoactive Drugs. 2020 Nov-Dec;52(5):433-439. doi: 10.1080/02791072.2020.
Zorlu N, Mete L. Diğer Madde Kullanımı ile İlişkili Bozukluklar. Madde Bağımlılığı Tanı ve Tedavi Kılavuzu El Kitabı içinde. Ankara: Pozitif Matbaa; 2011. p. 197-205.
Karabulut V. Reçeteli İlaçların Kullanım Bozukluğu. Evren C (Ed.). Alkol ve Madde Kullanım Bozuklukları Temel Kılavuzu içinde. İstanbul: Yerküre Tanıtım ve Yayıncılık; 2020. p.268-290.
LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury [Internet]. Bethesda (MD): National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases; 2012-. Antihistamines. [Updated 2017 Jan 16]. (31/07/2022 tarihinde https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK547896/ adresinden ulaşılmıştır.).
Acar E, Baydın A, Duran L. Antihistaminik zehirlenmesine bağlı ventriküler taşikardi olgusu. Deneysel ve Klinik Tıp Dergisi. 2013;30 (1): s.121-123.
Yüksel N. Psikofarmakoloji. İstanbul: Ada Basın Yayın Ltd. Şti.; 2016.
Kiremitçi Ü. Antistaminikler ve Dermatolojide Kullanımı. İstanbul Tıp Dergisi. 2004; 4: 25-28.
Kaya FG. A Patient With Dimenhydrinate Dependence: A Case Report. Bulletin of Clinical Psychopharmacology, 2014;24(2):184-187.
Halpert AG, Olmstead MC, Beninger RJ. Mechanisms and abuse liability of the anti-histamine dimenhydrinate. Neurosci Biobehav Rev. 2002;26(1):61-67. doi:10.1016/s0149-7634(01)00038-0.
Schifano F, Chiappini S, Miuli A, et al. Focus on Over-the-Counter Drugs' Misuse: A Systematic Review on Antihistamines, Cough Medicines, and Decongestants. Front Psychiatry. 2021 May 7;12:657397. doi: 10.3389/fpsyt.2021.657397.
Nemanich A, Liebelt E, Sabbatini AK. Increased rates of diphenhydramine overdose, abuse, and misuse in the United States, 2005-2016. Clin Toxicol (Phila). 2021;59(11):1002-1008. doi:10.1080/15563650.2021.1892716.
U.S. Food & Drug Administration. Sleep Disorder (SedativeHypnotic) Drug Information. (31/07/2022 tarihinde https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-warns-about-serious-problems-high-doses-allergy-medicine-diphenhydramine-benadryl adresinden ulaşılmıştır.).
Southard BT, Al Khalili Y. Promethazine. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; July 21, 2022.
Chiappini S, Schifano F, Corkery JM, et al. Beyond the 'purple drank': Study of promethazine abuse according to the European Medicines Agency adverse drug reaction reports. J Psychopharmacol. 2021;35(6):681-692. doi:10.1177/0269881120959615
Ghossein N, Kang M, Lakhkar AD. Anticholinergic Medications. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; May 16, 2022.
Naja WJ, Halaby A. Anticholinergic use and misuse in psychiatry: A comprehensive and critical review. J Alcohol Drug Depend. 2017; 5(2):263. doi:10.4172/2329-6488.1000263.
Chiappini S, Mosca A, Miuli A, et al. Misuse of Anticholinergic Medications: A Systematic Review. Biomedicines. 2022;10(2):355. doi:10.3390/biomedicines10020355.
Örüm MH, Kara MZ, Örüm G, et al. Biperiden bağımlılığı ve nöroleptik malign sendrom ile ayırıcı tanısı: Olgu sunumu. FNG & Bilim Tıp Dergisi. 2018;4(4):194-196.
Gjerden P, Bramness JG, Slørdal L. The use and potential abuse of anticholinergic antiparkinson drugs in Norway: a pharmacoepidemiological study. Br J Clin Pharmacol. 2009;67(2):228-233.
Solak SK. Yabani Meyve Yeme Sonrası Gelişen Antikolinerjik Toksik Sendrom. JARSS. 2020;28(4):314-317.
Hägg S, Jönsson AK, Johan Ahlner. Current Evidence on Abuse and Misuse of Gabapentinoids. Drug Saf. 2020 Dec;43(12):1235-1254. doi: 10.1007/s40264-020-00985-6.
Aldemir E, Altıntoprak AE, Çoşkunol H. Pregabalin Bağımlılığı: Olgu Sunumu. Türk Psikiyatri Dergisi. 2015;26(3):217-220.
Evoy KE, Sadrameli S, Contreras J, et al Abuse and Misuse of Pregabalin and Gabapentin: A Systematic Review Update. Drugs. 2021 Jan;81(1):125-156. doi: 10.1007/s40265-020-01432-7.
Kokaçya MH, Çöpoğlu ÜS, Şahpolat M, et al. Psikiyatrik Bozukluklarda Modafinil Kullanımı. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. 2016;8(1):42-51 doi:10.5455/cap.20150525104841
Greenblatt K, Adams N. Modafinil. 2022 Feb 22. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2022 Jan.
Reinert JP, Dunn RL. Management of overdoses of loperamide, gabapentin, and modafinil: a literature review. Expert Rev Clin Pharmacol. 2019 Sep;12(9):901-908.
Hashemian SM, Farhadi T. A review on modafinil: the characteristics, function, and use in critical care. J Drug Assess. 2020 Apr 4;9(1):82-86. doi: 10.1080/21556660.2020.1745209.
Swapnajeet S, Bn S, Gourav G. Modafinil Dependence and Hypersexuality: A Case Report and Review of the Evidence. Clin Psychopharmacol Neurosci. 2016 Nov 30;14(4):402-404. doi: 10.9758/cpn.2016.14.4.402.
Krishnan R, Chary KV. A rare case modafinil dependence. J Pharmacol Pharmacother. 2015;6:49-50.
Głowacka K, Wiela-Hojeńska A. Pseudoephedrine-Benefits and Risks. Int J Mol Sci. 2021 May 13;22(10):5146. doi: 10.3390/ijms22105146.
