İnsan Hakları ve İnsan Haysiyeti Penceresinden Biyotıp Sözleşmesi

Bu çalışma, Biyotıp Sözleşmesi’ni insan hakları ve insan haysiyeti çerçevesinde ele alarak hasta-hekim ilişkisinin tarihsel ve hukuki dönüşümünü incelemektedir. Tarih boyunca hekim lehine asimetrik gelişen bu ilişki, Roma hukukundaki vekalet (mandatum) sözleşmesi temelinde açıklanmaktadır; burada hasta işin öznesi yani "ego", hekim ise onun sınırları içinde hareket eden "alter ego" konumundadır. Bu hukuki temel, hastanın kendi bedeni hakkında karar verici olmasını ve aydınlatılmış onam gerekliliğini doğurmaktadır. İkinci Dünya Savaşı'ndaki hak ihlalleri ve genetik alandaki gelişmeler sonrasında Avrupa Konseyi tarafından hazırlanan Biyotıp Sözleşmesi, bireyin yararını toplum ve bilimin menfaatlerinden üstün tutarak insan onurunu pozitif hukuka taşımıştır. Sözleşme, üye ülkeler arasında geniş bir uzlaşı sağlamak amacıyla ötenazi gibi son derece tartışmalı konulara doğrudan yer vermezken, kişinin kendi geleceğini belirleme hakkını güçlü şekilde savunmaktadır. Pederşahi tıp anlayışı ile hasta yakını müdahalelerini faydacılık ve Kant etiği perspektifinden eleştiren yazar, bireyin kendi bedeni ve geleceği üzerinde tek ve biricik karar alıcı olduğunu vurgulamaktadır. Sonuç olarak sözleşme, biyoloji ve tıbbın uygulanmasında insan hakları, onur ve haysiyet kavramlarını zihinlerde ve uygulamada pekiştiren koruyucu bir üst çerçeve sunmaktadır.

This study examines the historical and legal transformation of the patient-physician relationship by addressing the Biomedicine Convention within the framework of human rights and human dignity. This relationship, which historically developed asymmetrically in favor of the physician, is explained on the basis of the mandate (mandatum) contract in Roman law; here, the patient is the subject of the matter, namely the "ego", while the physician is the "alter ego" acting within those boundaries. This legal foundation brings about the necessity of informed consent and establishes the patient as the decision-maker over their own body. Prepared by the Council of Europe following the rights violations in World War II and advancements in genetics, the Biomedicine Convention has brought human dignity into positive law by prioritizing the welfare of the individual over the interests of society and science. While the convention does not explicitly include highly controversial topics like euthanasia to ensure a broad consensus among member states, it strongly defends the individual's right to self-determination. Criticizing paternalistic medicine and the interference of patients' relatives from the perspectives of utilitarianism and Kantian ethics, the author emphasizes that the individual is the sole and unique decision-maker over their body and future. Consequently, the convention provides a protective overarching framework that reinforces the concepts of human rights, dignity, and honor both in minds and in medical practice.