Postpartum Süreçte Etkin Suni Tohumlama Yönetimi
Özet
Sığırlarda postpartum süreç, fertilite oranları ile et ve süt verimini doğrudan etkileyen, işletme karlılığı açısından kritik bir fizyolojik evredir. Bu dönemde temel hedef, uterus involusyonunun ve ovaryum aktivitesinin sorunsuz tamamlanarak hayvanın doğum sonrası 80-100. günler arasında yeniden gebe kalmasını sağlamaktır. Ancak yüksek süt verimli ineklerde şekillenen negatif enerji dengesi, metabolik hastalıklar, metritis gibi uterus enfeksiyonları, mastitis ve retensiyo sekundinarum döl verimini düşürerek servis periyodunun uzamasına yol açmaktadır. Fertilite yönetiminde buzağılama aralığı, ilk tohumlamada gebelik oranı ve suni tohumlama indeksi gibi parametreler yakından takip edilmelidir. Suni tohumlamada başarısızlıklar hayvandan, çevre şartlarından (özellikle sıcaklık stresi), yetiştirici hatalarından ve sperma saklama/çözündürme kriterlerine uyulmamasından kaynaklanabilir. Bu olumsuzlukları aşmak, östrus tespit hatalarını ortadan kaldırmak ve döl tutma oranını artırmak amacıyla PGF2α ve progesteron tabanlı senkronizasyon protokolleri (Ovsynch vb.) yaygın şekilde uygulanmaktadır. Sonuç olarak, işletmelerin ekonomik ömrünü uzatmak adına doğum sonrası reprodüktif muayenelerin yapılması, uygun tohumlama zamanının belirlenmesi ve stratejik senkronizasyon yöntemlerinin kullanılması elzemdir.
The postpartum period in cattle is a critical physiological stage that directly affects fertility rates, as well as meat and milk yield, impacting farm profitability. The primary objective during this period is to ensure that uterine involution and ovarian activity are completed smoothly, allowing the animal to conceive again between days 80 and 100 postpartum. However, negative energy balance, metabolic diseases, uterine infections like metritis, mastitis, and retained placenta in high-producing cows reduce fertility and extend the days open. In fertility management, parameters such as calving interval, conception rate at first insemination, and artificial insemination index must be closely monitored. Failures in artificial insemination can stem from animal factors, environmental conditions (especially heat stress), breeder errors, and non-compliance with semen storage or thawing criteria. To overcome these challenges, eliminate estrus detection errors, and increase conception rates, PGF2α and progesterone-based synchronization protocols (e.g., Ovsynch) are widely implemented. In conclusion, conducting postpartum reproductive examinations, determining the optimal insemination time, and utilizing strategic synchronization methods are essential to extend the economic lifespan of enterprises.
Referanslar
Bonnett BN, Martin SW. Path analysis of peripartum and postpartum events, rectal palpation findings, endometrial biopsy results and reproductive performance in Holstein-Friesian dairy cows. Preventive Veterinary Medicine. 1995;21(4):279-88.
Noakes DE, Parkinson J, Gary C. The puerperium and the care of the newborn. Arthur’s Veterinary Reproduction and Obstetrics. 8th ed. Philadelphia: Saunders. 2001. p.189-94.
Arthur GH, Noakes DE, Pearson H. Veterinary Reproduction and Obstetrics (Theriogenology), 6th Publishing, Bailliere Tindall, London, England.1989.
Fındık M, Puerperal dönem fizyolojisi ve sorunları, Ders Notları. 2020
Curtis CR, Erb HN, Sniffen CJ, et al. Association of parturient hypocalcemia with eight periparturient disorders in Holstein cows. Journal of American Veterinary Medicine Association. 1983;183(5):559-61.
Beam SW, Butler WR. Effects of energy balance on follicular development and first ovulation in postpartum dairy cows. Journal of Reproduction and Fertility Supplement. 1999; 54: 411-24.
Öcal H. Puerperal dönem ve sorunları, In: Alacam E. (Ed.), Evcil hayvanlarda doğum ve infertilte, 6. Baskı, Ankara, Medisan Yayınevi. 2007.
Yıldız A. Holştayn Sütçü İneklerde Buzağılamadan Önceki Vücut Kondisyon Skorunun Seçilen Döl Verimi Özellikleri Üzerine Etkisi. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi. 2016; 11(3): 282-287.
Sheldon IM, Williams EJ, Miller AN, et al. Uterine diseases in cattle after parturition. The Veterinary Journal. 2008; 176: 115-121.
Lindell JO, Kindahl H. Postpartum release of prostaglandin F2 and uterine involution in the cow. Theriogenology. 1982; 17: 237–245.
Kamal MM, Bhuıyan MMU, Parveen N, et al. Risk factors for postpartum anestrus in crossbred cows in Bangladesh. Turkish Journal Veterinary Animal Science. 2014; 38(2): 151-156.
Şen U, Gülboy Ö. Süt Sığırlarında Postpartum Anöstrus. Hayvansal Üretim. Journal of Animal Production. 2014; 55(2), 49-56.
Mateus L, da Costa LL, Bernardo F, et al. Influence of puerperal uterine infection on uterine involution and postpartum ovarian activity in dairy cows. Reproduction Domestic Animals. 2002; 37: 31–35.
Lopez-Gatius F, Mirzaei A, Santolaria P, et al. Factors affecting the response to the specific treatment of several forms of clinical anestrus in high producing dairy cows. Theriogenology. 2008; 69: 1095-1103.
Petersson KJ, Gustafsson H, Strandberg E, et al. Atypical progesterone profiles and fertility in Swedish dairy cows. Journal of Dairy Science. 2006; 89: 2529–2538.
Cannazik O, Polat B. İneklerde postpartum dönemde endometritisin sınıflandırılması ve tanımlanmasında kullanılan muayene yöntemleri. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi. 2015; 10(3): 198-204.
Sheldon IM, Lewis GS, LeBlanc S, et al. Defining postpartum uterine disease in cattle. Theriogenology. 2006; 65: 1516-1530.
Földi J, Kulcsar M, Pecsı A, et al. Bacterial complications of postpartum uterine involution in cattle. Animal Reproduction Science. 2006; 96: 265-81.
Çetin H, Uçar EH. Doğum Sonrası Problemler ve Mastitis. Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi. 2018; 58(3): 15-22.
Kurt S, Eşki F. Pathogen isolation and antibiogram analysis in dairy cows with clinical mastitis in Adana region, Turkey. Etlik Veteriner Mikrobiyoloji Dergisi. 2021; 32: 20-26.
Barbat A, Le Mezec P, Ducrocq V, et al. Female fertility in French dairy breeds: current situation and strategies for improvement. Journal of Reproduction and Development. 2010; 56: 15-21.
Korkmaz Ö, Küplülü Ş. Yüksek süt verimli ineklerde infertilite nedenleri. Harran Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2014; 3(1): 49-54.
Tunç E, Baki D. Meme sağlığı ile reprodüksiyon arasındaki etkileşimler. Journal of Advances in Vetbio Science and Techniques. 2020; 5(3): 146-152.
Moore DA, Connor MLO. Coliform mastitis: its possible effects on reproduction in dairy cattle. Proc. Natl. Mastitis Counc. Kansas City, MO. National Mastitis Council, Inc., Arlington, VA. In Annual Meeting 1993; 162-166.
Akar Y, Yıldız H, Öcal H, et al. İneklerde retensiyo sekundinarum'un yaş, buzağılama mevsimi, doğum sayısı, doğum şekli ve yavrunun cinsiyeti ile ilişkisinin araştırılması. Eurasian Journal of Veterinary Sciences. 2001; 17(2): 13-17.
Bekana M, Odensvik K, Kindahl H. Prostaglandin F2αMetabolite and Progesterone Profiles in Post-partum Cows with Retained Foetal Membranes. Acta Veterinaria Scandinavica. 1996; 37(2): 171-185.
Alan M. Puerperal Enfeksiyonlar. Evcil Hayvanlarda Dogum ve Infetilite, Ed. Alaçam E, Medisan Yayınevi. Ankara. 1997.
Öcal H, Türköz Y, Çetin H, et al. Retensiyo Sekundinarumlu İneklerde Kan Serumu Kalsiyum (Ca) ve Fosfor (P) Düzeyleri Üzerine Çalışma. Turkish Journal Veteterinary Animal Science. 1999; 23(3): 591-595.
Zonturlu AK, Üren N, Özyurtlu N, et al. Retensiyo sekundinarumlu ineklerde yaş, süt verimi, vücut kondisyon skoru ve kan serumu selenyum düzeylerinin karşılaştırılması. Fırat Univ Sağlık Bilimleri Dergisi. 2008; 22(3): 127-130.
Laven RA, Peters AR. Bovine Retained Placenta: aetiology, pathogenesis and economic loss. Vet Rec 1996; 139: 465-471.
Wichtel JJ, Freeman DA, Craigie AL, et al. Alpha tocopherol, selenium and polyunsaturated fatty acid concentrations in the serum and feed of spring calving dairy heifers. New Zeland Veterinary Journal. 1996; 44(1): 15-21.
Fecteau KA, Eiler H. Placenta detachment: Unexpected high concentrations of 5-hydroxytryptamine (serotonin) in fetal blood and its mitogenic effect on placental cells in the bovine. Placenta. 2001; 22: 103-110.
Kimura K, Goff JP, Kehrli ME, et al. Decreased neutrophil function as a cause of retained placenta in dairy cattle. Journal of Dairy Science. 2002; 85: 544-550.
Butterfield TA, Best TM, Merrick MA. The dual roles of neutrophils and macrophages in inflammation: A critical balance between tissue damage and repair. Jorunal of Athletic Training. 2006; 41: 457-65.
Yılmaz Ö, Rişvanlı A. İneklerde Postpartum Dönemdeki Hastalıklarda Sitokin Düzeyleri. Erciyes Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2021; 18(2): 116-121.
Semacan A, Sevinç M. Liver function in cows with retained placenta. Turkish Journal of Veterinary and Animal Sciences. 2005; 29(3): 775-778.
Silva H, Wilcox C, Thatcher W, Becker R, Morse D. Factors affecting days open, gestation length, and calving interval in Florida dairy cattle. Journal of Dairy Science. 1992;75(1):288-93.
Sabuncu A, Kaya HH, Çağatay T. Doğum sonrası anöstrus gösteren süt ineklerinde ovaryum aktivitelerinin PGF2 ALFA ve GnRH ile uyarılması. İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2003;29(2):277-84.
Firk R, Stamer E, Junge W, Krieter J. Automation of oestrus detection in dairy cows: a review. Livestock Production Science. 2002;75(3):219-32.
Klug F, Franz H, Bethge B, Jansch G, Lemme F. Effects of level of nutrition during early lactation on health and conception rate of group-fed dairy cows. Tierzucht. 1989;43(2):56-7.
Jainudeen M, Hafez E. Cattle and buffalo. In: Hafez E (Editor) Reproduction in Farm Animals. 2000:157-71.
Fetrow J, Stewart S, Eicker S, Rapnicki P. Reproductive health programs for dairy herds: analysis of records for assessment of reproductive performance. Current Therapy in Large Animal Theriogenology: Elsevier Inc.; 2007. p. 473-89.
İleri İK, Ak K, Pabuccuğlu S, Birler S. Evcil Hayvanlarda Reprodüksiyon ve Suni Tohumlama İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yayınları, 2005.
Sönmez M. Veteriner Hekimlikte Reprodüksiyon, Suni Tohumlama ve Androloji Ders Notları, 2020.
Youngquist RS, Threlfall WR. Current Therapy in Large Animal Theriogenology. Elsevier Health Sciences; 2006.
Gökçen H. İneklerde İnfertilite: Nobel Tıp Kitabevi; 2008.
Okur DT, Polat B. İneklerde anöstrus: nedenleri ve sınıflandırılması. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi. 2019;14(3):354-61.
Topuzoğlu B, Baştan A. sütçü ineklerde ısı stresinin döl verimi üzerine etkisi. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi. 2010;81(2):29-32.
Cargile B, Tracy D. Interaction of nutrition and reproduction in the dairy cow. In: Hopper Rm (Editor) Bovine Reproduction. 2021:389-98.
Radostits OM, Leslie K, Fetrow J. Herd health: food animal production medicine: WB Saunders company; 1994.
Foote R. The history of artificial insemination: Selected notes and notables. Journal of Animal Science. 2010;80:1-10.
Nebel RL. Techniques for artificial insemination of cattle with frozen-thawed semen. Current Therapy in Large Animal Theriogenology. Elsevier; 2007. p. 253-8.
Saacke R, Lineweaver J, Aalseth E, editors. Procedures for handling frozen semen. Proceeding of 12th Conference on Artificial Insemination in Beef Cattle. 1978.
Watson P. Recent developments and concepts in the cryopreservation of spermatozoa and the assessment of their post-thawing function. Reproduction, Fertility and Development. 1995;7(4):871-91.
Hammerstedt RH, Graham JK, Nolan JP. Cryopreservation of mammalian sperm: what we ask them to survive. Journal of Andrology. 1990;11(1):73-88.
Senger PL. Handling frozen bovine semen — Factors which influence viability and fertility. Theriogenology. 1980;13(1):51-62.
Nur Z, Dogan I, Soylu M, Ak K. Effect of different thawing procedures on the quality of bull semen. Revue de Médecine Vétérinaire. 2003;154(7):487-90.
Salamon S, Maxwell W. Frozen storage of ram semen II. Causes of low fertility after cervical insemination and methods of improvement. Animal Reproduction Science. 1995;38(1-2):1-36.
Daşkın A. Sığırcılık İşletmelerinde Reprodüksiyon Yönetimi ve Suni Tohumlama, Aydan Yayınları, 2011.
López-Gatius F. Site of semen deposition in cattle: a review. Theriogenology. 2000;53(7):1407-14.
Foote R. Time of artificial insemination and fertility in dairy cattle. Journal of Dairy Science. 1979;62(2):355-8.
Trimberger GW. Breeding efficiency in dairy cattle from artificial insemination at various intervals before and after ovulation. 1948.
Xu Z. Effect of time of artificial insemination after oestrus detection on non-return rate of lactating dairy cows on pasture. New Zealand Veterinary Journal. 2017;65(3):119-23.
Leslie KE. The event of normal and abnormal postpartum reproductive endocrionology and uterine involution in dairy cow: A review. Canada Veterinary Journal. 1983; 26: 67-71.
Garcia M. Reproductive function during the postpartum period in the cow: A review of the literature. Nordisk Veterinarermedicine. 1982; 34: 264-275.
Alaçam E. Evcil hayvanlarda doğum ve infertilite (5.baskı). Medisan yayınevi, Ankara, 2005.
Wiltbank MC, Gümen A, Sartori R. Physiological classification of anovulatory conditions in cattle. Theriogenology. 2002; 57: 21-52.
Kaçar C, Kamiloğlu NN, Uçar Ö, et al. İneklerde β-karoten+ E vitamini uygulamasıyla kombine edilen Ovsynch ve Cosynch senkronizasyon programlarının gebelik oranı üzerine etkisi. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2008; 14(1): 45-50.
Diskin MG, Austin EJ, Roche JF. Exogenous hormonal manipulation of ovarian activity in cattle. Domestic Animal Endocrinology. 2002; 23(1-2): 211-228.
Emre B, Korkmaz Ö, Zonturlu AK. Sütçü İneklerde Ovsynch Protokolünde İkinci GnRH Uygulamasının Geciktirilmesinin Gebelik Oranı Üzerine Etkisi. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi. 2014; 9(3): 187-193.
Pekçok D, Aksu EH. Sığırlarda östrus senkronizasyonu ile birlikte kullanılan döl tutma oranını etkileyen faktörler. Atatürk Üniversitesi Veteriner Bilimleri Dergisi. 2015; 10(3): 205-210.
Aydın İ, Aköz M, Dinç DA. Postpartum dönemdeki süt ineklerinde modifiye edilmiş Ovsynch protokolünün ovulatör follikül gelişimi ve gebelik oranı üzerine etkisi. III. Veteriner Jinekoloji Kongresi, 23-26 Ekim, 2008, Antalya.
Çevik M, Selçuk M, Doğan S. Comparison of pregnancy rates after timed artificial insemination in Ovsynch, Heatsynch and CIDR Based synchronization protocol in dairy cows. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2010;16: 85-89.
Kara U, Ayaşan T, Hızlı H, et al. Effect of Ovsynch protocol on pregnancy rate in heifers and cows. Erciyes Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2011; 8: 1-8.
Pursley JR, Wiltbank MC, Stevenson JS, et al. Pregnancy rates per artificial insemination for cows and heifers inseminated at a synchronized ovulation or synchronized estrus. Journal of Dairy Science. 1997; 80: 295-300.
Yılmaz C, Yılmaz O, Ucar M. Effect of PGF2α and GnRH ınjections applied before Ovsynch on pregnancy rates in cows and heifers. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 2011; 17: 641-644.
Bilgen O. Postpartum Farklı Günlerde Double-Ovsynch ile Senkronize Edilen İneklerde Bazı Reprodüktif Parametrelerin İncelenmesi (Master's thesis, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü). 2010.
Mehdikhanı A, Salmanoğlu MR. Postpartum problemsiz ineklerde prostaglandin F2 alfa ve gonadotrophin releasing hormon kullanımının reprödüktif performans üzerine etkisi. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi. 1998; 4(1-2): 75-82.
Tek Ç, Sabuncu A, Baran A, et al. The effects of GnRH+ PGF2α and hCG+ PGF2α applications in postpartum dairy cows on oestrus syncronizatlon and fertility. Turkish Journal of Veterinary and Animal Sciences. 2003; 27(1): 125-131.
Chenault JR, Kratzer DD, Rzepkowski, et al. LH and FSH response of Holstein heifers to fertilin acetate, gonadorelin and buserelin. Theriogenology. 1990; 34: 81-86.
Semacan A. Effect of PGF2α controlled artificial insemination on fertility in cows with or without postpartum disorders. Eurasian Journal of Veterinary Sciences. 1994; 10(1): 105-110.
Zonturlu, A. Çetin H, Atlı O. Anöstrus semptomu gösteren ineklerde PRID uygulamalarının çeşitli fertilite parametrelerine etkisi. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 2005; 52: 161-163.
Demirci E. Evcil hayvanlarda reprodüksiyon, suni tohumlama ve androloji ders notları. Fırat Üniversitesi Veteriner Fakültesi Ders Teksiri, 2002; 53.
Aksu EH, Bozkurt T, Türk G. Farklı senkronizasyon uygulamaları ile senkronize edilen ineklerde üreme performansı üzerine vitamin E'nin etkisi. Fırat Üniversitesi Sağlık Bilimleri Veteriner Dergisi. 2010; 24: 71-76.
López-Gatius F. Short synchronization system for estrus cycles in dairy heifers: a preliminary report. Theriogenology. 2000; 54(8): 1185-1190.
Bülbül B, Ataman MB. Saha şartlarındaki ineklerde farklı östrus senkronizasyon yöntemlerinin fertilite üzerine etkisinin araştırılması. Eurasian Journal of Veterinary Sciences. 2005; 21(3-4): 15-22.
Çoyan K, Tekeli T. İneklerde Suni Tohumlama. Birinci Basım, Bahçıvanlar Basım Şirketi, 1996; 46-51.
Xu ZZ, Burton LJ. Synchronization of estrus with PGF2α administered 18 days after a progesterone treatment in lactating dairy cows. Theriogenology. 1998; 50(6): 905-915.
Taponen J, Rodrı́guez-Martı́nez H, Katila T. Administration of gonadotropin-releasing hormone during metoestrus in cattle: influence on luteal function and cycle length. Animal Reproduction Science. 2000; 64(3-4): 161-169.
Lafi SQ, Kaneene JB. Risk factors and associated economic effects of the repeat breeder syndrome in dairy cattle. Veterinary Bulletin (United Kingdom) 1998.
Stevenson JS, Thompson KE, Forbes WL, et al. Synchronizing estrus and (or) ovulation in beef cows after combinations of GnRH, norgestomet, and prostaglandin F2α with or without timed insemination. Journal of Animal Science. 2000; 78(7): 1747-1758.
Odde KG. A review of synchronization of estrus in postpartum cattle. Journal of Animal Science. 1990; 68(3): 817-830.
Haddada B, Ponter A, Grimard B, Constant F, Deletang F and Mialot J. Induction et synchronisation des chaleurs par le PRID® chez des vaches Santa Gertrudis après vêlage tardif au Maroc. Revue d'Elevage et de Medecine Veterinaire des Pays Tropicaux, 2002; 153(10): 647-652.
