Bağımlılık Politikaları: Vergilendirme, Reklam Kısıtlamaları, Yasal Düzenlemeler ve Program Değerlendirme

Authors

Ülfiye Çelikkalp
https://orcid.org/0000-0002-9945-2984

References

APA. Diagnostic and statistical manual of mental disorders. 5th ed, text rev. Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing; 2022. (31.08.2026 tarihinde https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787 adresinden ulaşılmıştır).

T. C. Sağlık Bakanlığı. Davranışsal bağımlılıklar ile mücadele ulusal strateji belgesi ve eylem planı 2024-2028. (28.07.2026 tarihinde https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/Yayinlarimiz/Eylem_Planlari/DBM_EYLEM_PLANI_2024-2028.pdf adresinden ulaşılmıştır).

T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. On ikinci kalkınma planı 2024-2028 Bağımlılıkla Mücadele Çalışma Grubu Raporu 2023. (28.07.2026 tarihinde https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/08/Bagimlikla-Mucadele-CG-Raporu_01082025.pdf adresinden ulaşılmıştır).

Bağcı HH, Marconi D, Keklik K, et al. NCDs risk factors in Türkiye: comparison analysis of WHO STEPS surveys conducted in 2017 and 2023. Eur J Public Health. 2025; 4:27-35. doi: 10.1093/eurpub/ckaf161.937

WHO. World Health Organization Alcohol use 2024 General facts about alcohol (28.07.2026 tarihinde (https://www.who.int/europe/news-room/fact-sheets/item/alcohol-use adresinden ulaşılmıştır).

TUBİM. Türkiye Uyuşturucu Raporu 2025. (29.07.2026 tarihinde https://www.narkotik.pol.tr/kurumlar/narkotik.pol.tr/Duyurular/2025/10/2025-Uyusturucu-Raporu.pdf adresinden ulaşılmıştır).

Şanlı ME. Uyuşturucu ve Uyarıcı Madde Bağımlılığı. In: Sonay Türkmen A, Çakıcı AB. (ed.) Bağımlılıklar Risk Faktörleri Tanı Süreçleri ve Sonuçları. Ankara: Eğitim Yayınevi; 2024. p. 55-66.

WHO. Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. (31.08.2026 tarihinde https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/dcf73611-9e0f-4d5c-85f6-85a58b0da6de/content adresinden ulaşılmıştır).

Darvesh N, Radhakrishnan A, Lachance CC, et al. Exploring the prevalence of gaming disorder and Internet gaming disorder: a rapid scoping review. Systematic reviews, 2020;9(1): 68. doi.org/10.1186/s13643-020-01329-2

GSMA. Trends in Mobile Internet Connectivity The State of Mobile Internet Connectivity 2025. (31.08.2026 tarihinde https://www.gsma.com/somic/trends-in-mobile-internet-connectivity/ https://www.gsma.com/somic/wp-content/uploads/2025/09/The-State-of-Mobile-Internet-Connectivity-2025-Trends-in-Mobile-Internet-Connectivity.pdf?utm_source adresinden ulaşılmıştır).

Candussi CJ, Kabir R, Sivasubramanian M. Problematic smartphone usage, prevalence and patterns among university students: A systematic review. Journal of Affective Disorders Reports. 2023; 14: 100643.doi:10.1016/jadr.2023100643

Lu X, An X, Chen S. Trends and Influencing Factors in Problematic Smartphone Use Prevalence (2012–2022): A Systematic Review and Meta-Analysis. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking. 2024;27(9):616-634. doi:10.1089/cyber.2023.0548

Buğdaycı Yalçın BN, Kale D, ve ark. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi öğrencilerinde akıllı telefon bağımlılığı prevalansı ve ilişkili faktörlerin araştırılması. Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi. 2023;36(3):211-224. doi.org/10.18614/deutip.1141173

Göktaş H, Demirer V. Lise öğrencilerinin nomofobi, akıllı telefon bağımlılığı ve akademik başarı düzeyleri arasındaki ilişki. Eğitim Teknolojisi Kuram ve Uygulama. 2023;13(1): 209-232. doi.org/10.17943/etku.1130214

WHO. Guidelines on mental health promotive and preventive interventions for adolescents: helping adolescents thrive. (30.07.2026 tarihinde https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/1cba1d3a-29b6-407e-9b3e-250753af02ae/content adresinden ulaşılmıştır).

WHO. Global strategy on digital health 2020–2025. [Online] 28.07.2026 tarihinde https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/1f4d4a08-b20d-4c36-9148-a59429ac3477/content adresinden ulaşılmıştır).

Arslan K. Türkiye’de sivil toplum kuruluşlarının halk sağlığı politikalarına katkısı: yeşilay ve yedam üzerinden bir değerlendirme. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches. 2024; 10(48):268-285. doi.org/10.5281/zenodo.15448484

Yavuz Ö, Ateş H. Türkiye’de bağımlılıkla mücadelede yerel yönetimlerin rolü. In: Ateş H, Koçak A. (ed). Bir Kamu Politikası Olarak bağımlılıkla Mücadele. Ankara: Atlas Akademik Basım; 2018. p. 185-220.

Doğan YB. Madde kullanımı ve bağımlılığı. Aile ve Toplum. 2001;4(4):1-8. https://doi.org/10.21560/spcd.12192

UNFDC & WHO. International standards on drug use prevention (2nd ed.). Vienna: United Nations Office on Drugs and Crime. (01.082026 tarihinde https://www.unodc.org/documents/prevention/UNODC-WHO_2018_prevention_standards_E.pdf adresinden ulaşılmıştır).

Anderson P, Chisholm D, Fuhr DC. Effectiveness and cost-effectiveness of policies and programmes to reduce the harm caused by alcohol. The Lancet. 2009;373(9682), 2234-2246.

Miller WR, Rollnick S. A New Look at Motivation . TIP35 Enhancing Motivation for Change in Substance Use Disorder Treatment Updated 2019. New York, NY: Guilford Press. 2019: p. 183- 293.

WHO &UNODC. International standards for the treatment of drug use disorders: Revised edition Incorporating feedback from field-testing World Health Organization. (04.07.2026 tarihinde https://www.unodc.org/documents/drug-prevention-and-treatment/UNODC-WHO_International_Standards_Treatment_Drug_Use_Disorders_April_2020.pdf adresinden ulaşılmıştır).

WHO &UNODC. International Standards for Drug Use Prevention – Second Edition. (28.07.2026 tarihinde https://cdn.who.int/media/docs/default-source/substance-use/standards-180412.pdf?sfvrsn=a49fa11f_2&download=true adresinden ulaşılmıştır).

Yeşiltaş A. MPOWER politikası sonrası ergenlerde tütün ve tütün ürünleri kullanımı: sistematik derleme. Bağımlılık Dergisi. 2020; 21(2): 137-148. https://izlik.org/JA64KK44WM

Taghiyev R. Alkol ve tütün ürünleri üzerinde uygulanan özel tüketim vergisinin etkinliği: Türkiye ve Azerbaycan örneği (Master's thesis, Bursa Uludag University (Turkey). 2020.

Yılmaz GA. Bulaşıcı olmayan hastalıkları önleyici bir araç olarak sağlık vergileri: OECD ülkeleri incelemesi. Maliye Çalışmaları Dergisi, 2025;(74): 79-111. doi.org/10.26650/mcd2025-1701360

WHO. Health Taxes. (28.07.2026 tarihinde https://www.who.int/health-topics/health-taxes#tab=tab_1 adresinden ulaşılmıştır).

Bird RM. Tobacco and alcohol excise taxes for improving public health and revenue outcomes: marrying sin and virtue?. World Bank Policy Research Working Paper, 7500. 2015; 1-35. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2695230

Chaloupka, FJ, Powell, LM, Warner KE. The use of excise taxes to reduce tobacco, alcohol, and sugary beverage consumption. Annual Review of Public Health. 2019;40: 187–201. doi: 10.1146/annurev-publhealth-040218-043816.

Durmaz S. Tütün Endüstrisi Taktikleri ve Etkili Mücadele: Güncel Değerlendirmeler. In: Üner S, Okyay P (ed.) Sağlık Raporu 2020. Ankara: Hipokrat Yayıncılık; 2020. p.1041-1047.

WHO. Tackling NCDs: best buys and other recommended interventions for the prevention and control of noncommunicable diseases, 2024. (05.08.2026 tarihinde https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/f6f90d96-8688-42e9-87ba-5c86e7f8e0e1/content adresinden ulaşılmıştır).

Tütün Mamullerinin Özel Tüketim Vergisi Oran ve Tutarlarının Belirlenmesine İlişkin Cumhurbaşkanı Kararı (Karar Sayısı: 11489), T.C. Resmî Gazete (Sayı: 33299 Mükerrer), 2026. (05.08.2026 tarihinde https://gib.gov.tr/mevzuat/kanun/437/cbk/431 adresinden ulaşılmıştır).

Tütün mamullerinde özel tüketim vergisi oran ve tutarlarının yeniden belirlenmesi hakkında Vergi sirküleri. (Sirküler No: 2026/93). (28.07.2026 tarihinde https://www.verginet.net/Yazdir.aspx?IcerikID=55677 adresinden ulaşılmıştır).

TBMM. Gelir İdaresi Başkanlığı. Özel tüketim vergisi kanunu (III sayılı liste). (4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanununun (12/3) maddesi uyarınca güncellenen liste) (Yürürlük:4/7/2022) (06.08.2026 tarihinde https://cdn.gib.gov.tr/api/gibportal-file/file/getFileResources?objectKey=arsiv/yardim-kaynaklar/yararli-bilgiler/ozel-tuketim-vergisi-oranlari/04072022_III_sayili_liste.pdf adresinden ulaşılmıştır).

Koç Ö. Türkiye’de sigara ve alkol kullanımının OECD ülkeleri ile karşılaştırmalı analizi. SDÜ Sağlık Yönetimi Dergisi. 2025; 7(2): 288-302. https://izlik.org/JA89ZN95AR

Çetin M, Özkan E. Türkiye’de Vergi-tüketim ilişkisi: alkol ve tütün ürünlerine yönelik bir saha araştırması. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2018; 21(40): 271-288. https://doi.org/10.31795/baunsobed.492515

Shiu E, Hassan LM, Walsh G, et al. Demarketing tobacco through governmental policies–The 4Ps revisited. Journal of Business Research. 2009;62(2):269-278. doi: 10.1016/j.jbusres.2008.01.034

Yıldırım L, Ağcabay S. Sosyal medya pazarlaması ve influencerlar. Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 2024;12(Özel Sayı):362-76. doi:10.52122/nisantasisbd.1570811

WHO. Exposing marketing tactics and strategies driving the global growth of nicotine pouches, 2026. (08.08.2026 tarihinde. https://www.who.int/publications/i/item/9789240114920 adresinden ulaşılmıştır).

WHO. Framework Convention on Tobacco Control, 2023. (31.08.2026 tarihinde https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/264104b3-241a-4e48-88f9-aa7120779ffc/content adresinden ulaşılmıştır).

Saad C, Cheng BH, Takamizawa R, et al. Effectiveness of tobacco advertising, promotion and sponsorship bans on smoking prevalence, initiation and cessation: a systematic review and meta-analysis. Tobacco Control. 2025; 0:1-12. doi:10.1136/tc-2024-058903

Lovato C, Watts A, Stead LF. Impact of tobacco advertising and promotion on increasing adolescent smoking behaviours. Cochrane database of systematic reviews. 2011;(10):CD003439. doi: 10.1002/14651858.CD003439.pub2.

Leonardi-Bee J, Nderi M, Britton J. Smoking in movies and smoking initiation in adolescents: systematic review and meta-analysis. Addiction. 2016 ;111(10):1750-63. doi: 10.1111/add.13418.

McKelvey K, Baiocchi M, Halpern-Felsher B. Adolescents’ and young adults’ use and perceptions of pod-based electronic cigarettes. JAMA Network Open.2018; 1(6): e183535. doi:10.1001/jamanetworkopen.2018.3535

Chacon L, Mitchell G, Golder S. The commercial promotion of electronic cigarettes on social media and its influence on positive perceptions of vaping and vaping behaviours in Anglophone countries: A scoping review. PLOS Global Public Health, 2024;4(1), e0002736. doi.org/10.1371/journal.pgph.0002736

Jernigan D, Noel J, Landon J, et al. Alcohol marketing and youth alcohol consumption: a systematic review of longitudinal studies published since 2008. Addiction. 2017;112(1):7-20. doi: 10.1111/add.13591.

Stautz K, Brown KG, King SE, et al. Immediate effects of alcohol marketing communications and media portrayals on consumption and cognition: a systematic review and meta-analysis of experimental studies. BMC Public Health. 2016; 9:16:465. doi: 10.1186/s12889-016-3116-8.

Fuller A, Vasek M, Mariconti E, et al. Understanding and preventing the advertisement and sale of illicit drugs to young people through social media: A multidisciplinary scoping review. Drug and Alcohol Review. 2024; 43(1):56–74. https://doi.org/10.1111/dar.13716.

Singer J, Wöhr A, Otterbach S. Gambling operators’ use of advertising strategies on social media and their effects: A systematic review. Current Addiction Reports. 2024; 11:437–446. https://doi.org/10.1007/s40429-024-00560-4

Han W, Li R, Lin Y. Adolescents and loot boxes: A systematic review of behavioral mechanisms and problematic outcomes. Addictive Behaviors. 2026; 181:108738. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2026.108738.

Tütün Ürünlerinin Zararlarının Önlenmesi ve Kontrolü Hakkında Kanun 4207. (08.08.2026 tarihinde https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4207&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 adresinden ulaşılmıştır).

T.C. Sağlık Bakanlığı. 2024–2028 Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Planı. (01.09.2026 tarihinde https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/Yayinlarimiz/Eylem_Planlari/2024-2028_Tutun_Kontrolu_Strateji_Belgesi_ve_Eylem_Plani.pdf adresinden ulaşılmıştır).

İspirto ve İspirtolu İçkiler İnhisarı Hakkında Kanun. (1942). Kanun No. 4250. Resmî Gazete. (31.08.2026 tarihinde https://mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4250&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=3 adresinden ulaşılmıştır).

TBMM. 2026. Bazı kanunlarda değişiklik yapılmasına dair Kanun (Kanun No. 7584). Resmî Gazete, 33286. (31.08.2026 tarihinde https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/06/20260620-2.htm adresinden ulaşılmıştır).

Tütün Mamulleri ve Alkollü İçkilerin Satışına ve Sunumuna İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. (2011). Resmî Gazete, 27808. (01.09.2026 tarihinde https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=14646&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 adresinden ulaşılmıştır).

Tütün, Tütün Mamulleri ve Alkol Piyasasının Düzenlenmesine Dair Kanun. Resmî Gazete Tarihi: 09.01.2002 Resmî Gazete Sayısı: 24635 ( 11.08.2026 tarihinde https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4733&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 adresinden ulaşılmıştır).

Saraçoğlu S, Öztürk F. Türkiye’de tütün kontrol politikaları ve tütün tüketimi üzerine bir değerlendirme. Politik Ekonomik Kuram. 2020;4(1):20-44. doi.org/10.30586/pek.730271

Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanunda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun, 2008. Kanun No. 5727. Resmî Gazete, 26761. (01.09.2026 tarihinde https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/01/20080119-1.htm adresinden ulaşılmıştır).

WHO. WHO report on the global tobacco epidemic, 2008: the MPOWER package. (01.09.2026 tarihinde https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/eaacf71a-5f7b-4841-9349-c0a9ea4b9562/content adresinden ulaşılmıştır).

Bazı Kanunlar ile 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun. Kanun No. 6487 Kabul Tarihi: 24/5/2013 (11.08.2026 tarihinde https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D24/Y3/T2/KanunMetni/8c49a4c7-9c75-4b1b-8ad2-b6183aeab54e.html adresinden ulaşılmıştır).

20 Haziran 2026 tarihli ve 33286 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 7584 sayılı Kanun'un 2. maddesi ile 4250 sayılı İspirto ve İspirtolu İçkiler İnhisarı Kanunu'nu değişiklik (11.08.2026 tarihinde https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y4/KanunMetni/56dd6cfd-41a6-437b-9961-9bfb3b7f2013.htm adresinden ulaşılmıştır).

TBMM. Uyuşturucu Maddelere Dair 1961 Tek Sözleşmesi [Online] https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D21/Y2/T1/DosyaKomisyonRaporunuVerdi/4ce60b74-7995-4fa7-b2cd-10345d651f3f.htm [Erişim tarihi:28.07.2026]

Türk Ceza Kanunu. Kanun Numarası: 5237 Resmî Gazete Tarihi: 12.10.2004 Resmî Gazete Sayısı: 25611 (11.07.2026 tarihinde https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5237&MevzuatTertip=5&MevzuatTur=1 adresinden ulaşılmıştır).

T.C. Sağlık Bakanlığı, 2024. Uyuşturucu ile Mücadele Ulusal Strateji Belgesi ve Eylem Planı 2024–2028. Sağlık Bakanlığı. (01.09.2026 tarihinde https://dosyamerkez.saglik.gov.tr/Eklenti/49625/0/2024-2028-uyusturucu-ile-mucadele-ulusal-strateji-belgesi-ve-eylem-planipdf.pdf adresinden ulaşılmıştır).

İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun. (2007). Kanun No. 5651. Resmî Gazete (Sayı 26530). (01.09.2026 tarihinde https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5651&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 adresinden ulaşılmıştır).

Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. (t.y.). Güvenli İnternet. BTK Tüketici Sitesi. (01.09.2026 tarihinde https://www.guvenlinet.org.tr/test adresinden ulaşılmıştır).

Sosyal Hizmetler Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Kanun No. 7578, 1 Mayıs 2026 Cuma Resmî Gazete Sayı: 33240 (12.08.2026 tarihinde https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/05/20260501-1.htm adresinden ulaşılmıştır).

Kidder DP, Fierro LA, Luna E, et al. CDC Program evaluation framework, 2024. MMWR Recommendations and Reports. 2024; 73(6): 1–37. https://doi.org/10.15585/mmwr.rr7306a1

Zhang X, Zhang Z. The impact of goods and services tax increase on economic crime: Evidence from China’s tobacco tax hike. Tobacco Induced Diseases. 2025;23 (3):1-10. doi: 10.18332/tid/197330

Published

November 18, 2026

License

License